Thursday, November 9, 2017

«Να έχεις και να μην έχεις» του Έρνεστ Χέμινγουεϊ

Συντάκτης Γιώργος Θεοδωρίδης

Ένα πρόσφατο καλοκαίρι έπεσε στα χέρια μου το "Να έχεις και να μην έχεις", ένα από τα λιγότερο διάσημα βιβλία του φημισμένου Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Δεν είναι υπερβολή να σημειώσω ότι το διάβασα σχεδόν απνευστί...

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

O Χάρυ Μόργκαν είναι ένας σκληρός άντρας. Έχει θάρρος, είναι αυτάρκης, ξέρει από αλκοόλ και όπλα και πιστεύει, όπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει ο ίδιος, ότι «δεν υπάρχει κανένας νόμος που να λέει ότι πρέπει να ζεις πεινασμένος». Ναυτικός, με δικό του σκάφος, ο Μόργκαν αναγκάζεται να θρέψει την οικογένειά του περνώντας παράνομα από τα σύνορα λαθρομετανάστες ή εγκληματίες κάθε είδους και αποφεύγοντας άλλοτε τις αδέσποτες σφαίρες της Ακτοφυλακής και άλλοτε τις αναπάντεχες προδοσίες. Η πορεία του όμως μοιάζει προδιαγραμμένη, αφού σε αυτόν τον κόσμο ούτε οι «σκληροί» μπορούν να επιβιώσουν ατιμωρητί. Mυθιστόρημα που αν και έμεινε στη σκιά των άλλων, πιο διάσημων έργων του μεγάλου νομπελίστα συγγραφέα, το "Να έχεις και να μην έχεις" κρύβει μέσα του στιγμές μοναδικής αναγνωστικής συγκίνησης και καταδεικνύει, ίσως όσο κανένα άλλο, την κοσμοθεωρία του Χέμινγουεϊ αλλά και την ικανότητά του να δημιουργεί στον αναγνώστη αγωνία για την τύχη των ηρώων του.

«Συναρπαστικό και συγκινητικό. Ξεκινά μ' έναν καταιγισμό πυρών και φτάνει στο αποκορύφωμά του κρατώντας τον αναγνώστη σε αμείωτη ένταση από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα».

- Times Literary Supplement
Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε το 1937, όταν ο Χέμινγουεϊ βρισκόταν στα μέσα της συγγραφικής του πορείας. Μετά το κλασικό "Αποχαιρετισμός στα όπλα" και πριν το "Ο γέρος και η θάλασσα". Δεν είναι τίποτα λιγότερο από την εντελώς ρεαλιστική έως κυνική περιγραφή της καθημερινής ζωής των ανθρώπων των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων στην Αμερική του Μεσοπολέμου των συνεπειών του οικονομικού κραχ του '29, της υψηλής ανεργίας και της απελπισμένης προσπάθειας για επιβίωση. Η τραγικότητα και η σκληρότητα συγκεκριμένων σκηνών αντισταθμίζεται από την πηγαία ζεστασιά άλλων και από το γεγονός ότι οι ήρωες έχουν σκιαγραφηθεί ακριβώς όπως είναι, με τα πάθη και τις ευαισθησίες τους.
Ο κεντρικός ήρωας, ο ψαράς Χάρυ Μόργκαν, είναι ένας πραγματικά σκληρός άνθρωπος. Μεγαλωμένος στην ανέχεια, κατάφερνε πάντα να επιβιώνει ή και να βγάζει «κάτι παραπάνω» με διάφορους τρόπους – όχι πάντα νόμιμους. Τώρα, βιώνει την κρίση της μέσης ηλικίας στην εποχή των συνεπειών της οικονομικής κρίσης των τελών της δεκαετίας του ’20. Είναι ο «μικρός άνθρωπος». Ο τύπος που και πριν την κρίση ανήκε στην κοινωνική εκείνη κατηγορία των «φτωχοδιαβόλων» που παράλληλα με το κύριο επάγγελμά τους επιδίδονται σε μικροπαρανομίες για να επιβιώσουν και που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κατάφερναν να τα βγάζουν πέρα και να περνούν καλά με την οικογένειά τους. Αγαπά τη σύζυγό του, αρέσκεται  να ερωτοτροπεί μαζί της σα να είναι 20 χρονών. Αγαπά τα παιδιά του και θέλει να τους προσφέρει κάτι καλύτερο από όσα βίωσε ο ίδιος ως παιδί και ως μεγάλος.
Η σκληρή αμερικανική κοινωνική πραγματικότητα της εποχής εκείνης - αναλογίες φυσικά με το σήμερα πάντα μπορούν να εντοπιστούν – φέρνει τον Χάρρυ στα πρόθυρα του υποκόσμου. Αναλαμβάνει δουλειές που υπό άλλες συνθήκες δεν θα σκεφτόταν. Μεταφέρει παράνομους μετανάστες, δέχεται θαλάσσιες καταδιώξεις από τις αρχές, δολοφονεί ανθρώπους, συγκρούεται, στρατολογεί συνεργάτες, κερδίζει αρκετά, μα θα πληρώσει πολύ περισσότερα...
Το «Να έχεις και να μην έχεις» (αγγλ. τίτλος “To have and have not”) δεν είναι ένα ευχάριστο βιβλίο. Είναι μια αναγνωστική πανδαισία, με μια τρομερά ρέουσα αφήγηση, που συγκλονίζει και προκαλεί στην ψυχή του αναγνώστη εκείνο το «κρακ» που κατά βάθος πάντα αναζητά. Η σωρεία των επιτυχιών του μεγάλου Χέμινγουεϊ δεν του έδωσε τη θέση που του αξίζει. Η ιστορία του τη χαρίζει απλόχερα.