Sunday, October 15, 2017

Γεώργιος Φραγκούδης: Ο «άγνωστος» μεγάλος Κύπριος ιδρυτής της Παντείου Σχολής

Συντάκτης Γιώργος Θεοδωρίδης

Παρατηρείται τις τελευταίες μέρες ένας όμορφος καταιγισμός ηλεκτρονικών άρθρων για μια εν πολλοίς άγνωστη φυσιογνωμία για τους νεότερους Έλληνες. Πρόκειται για τον Κύπριο ευεργέτη Γεώργιο Φραγκούδη. Τον άνθρωπο που αφιέρωσε τη ζωή και την περιουσία του στην ίδρυση της Παντείου Σχολής, σημερινού Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Εκείνο που ελάχιστοι γνωρίζουν είναι το γεγονός ότι ο Φραγκούδης δεν συνάντησε ποτέ τον... Αλέξανδρο Πάντο! Τον άνθρωπο δηλαδή που άφησε στη διαθήκη του ικανό χρηματικό ποσό και ένα μεγάλο όραμα να δημιουργηθεί η Πάντειος Σχολή σύμφωνα με το γαλλικό πρότυπο της αντίστοιχης Σχολής Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού.
Και χωρίς άλλες περιστροφές, αυτή τη φορά οι γραμμές μου αφιερώνονται στον άνθρωπο εκείνο που έθεσε τα θεμέλια των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών της νεότερης Ελλάδας.
Ο Γεώργιος Φραγκούδης γεννήθηκε το 1869 στη Λεμεσό της Κύπρου, σε οικογένεια με επτανησιακή καταγωγή. Οι πρόγονοί του ήταν άμεσα συνδεδεμένοι με την ενετοκρατία των Επτανήσων. Αφού ολοκλήρωσε τη φοίτησή του στο τετρατάξιο τότε σχολαρχείο της Λεμεσού, μετέβη το 1884 στην Αθήνα για να φοιτήσει αρχικά στο γυμνάσιο και στη συνέχεια να σπουδάσει στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Παράλληλα με τις σπουδές του, ο Φραγκούδης επιδιδόταν στην πεζοπορία με σκοπό να γνωρίσει την ελληνική επαρχία και κυρίως την Πελοπόννησο. Ανάλογες πεζοπορίες πραγματοποίησε και στην Κύπρο, όπου επέστρεψε το 1888, όντας δευτεροετής φοιτητής. Τις εντυπώσεις του από τις πεζοπόρες αυτές περιοδείες δημοσίευσε αργότερα στην εφημερίδα «Ακρόπολις» (1890).
Το 1890 πήρε το πτυχίο της Νομικής και αμέσως έφυγε για μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, στην περίφημη Σχολή Πολιτικών Επιστημών. Το ίδιο διάστημα εξέδωσε το βιβλίο του με τίτλο «Κύπρος», το οποίο αργότερα χρησιμοποιήθηκε στην εκπαίδευση.
Το 1894 επιστρέφει στην Αθήνα και εκδίδει το μυθιστόρημα «Τα όνειρα», το οποίο είχε γράψει στο Παρίσι. Ακολούθως πραγματοποίησε ταξίδια στην Αίγυπτο, την Κύπρο και την Αγγλία, όπου παρέμεινε περισσότερο από ενάμιση χρόνο με σκοπό να μάθει τη γλώσσα.
Η επόμενη επιστροφή του στην ελληνική πρωτεύουσα τον έφερε αντιμέτωπο με τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897, που μόλις είχε ξεσπάσει. Ο Φραγκούδης στρατεύτηκε αμέσως και πολέμησε για τα ελληνικά όπλα. Μετά το τέλος του ατυχούς για την Ελλάδα πολέμου ο νεαρός νομικός εγκαταστάθηκε μόνιμα πλέον στην Αθήνα με σκοπό να ασχοληθεί με τη δικηγορία, αλλά και τη δημοσιογραφία.
Το 1898 ιδρύεται ο Πατριωτικός Σύνδεσμος Κυπρίων και ο Φραγκούδης εκλέγεται πρόεδρός του, ενώ το 1901 ο ίδιος διοργανώνει στο Ζάππειο την Κυπριακή Έκθεση, η οποία είχε εθνολογικό χαρακτήρα και στην οποία παρουσιάστηκε οτιδήποτε είχε σχέση με τον κυπριακό πολιτισμό, από κεντήματα μέχρι και κυπριακά γαϊδούρια και μουλάρια.
Σύντομα ο Φραγκούδης συντάχθηκε με τη νέα ανθίζουσα τότε τάξη που είχε δημιουργηθεί στην Αθήνα και αποτελείτο από νέους επιστήμονες, πτυχιούχους του Πανεπιστημίου Αθήνών. Σύντομα ο οξυδερκής Κύπριος άρχισε να ασχολείται και με τη δημοσιογραφία, έχοντας ήδη εργαστεί ως ανταποκριτής των εφημερίδων «Εμπρός» και «Ακρόπολις». Άρχισε να εκδίδει στην Αθήνα την εφημερίδα «Μεταρρύθμισις», με αποτέλεσμα λόγω της καυστικής πένας του να λάβει χώρα απόπειρα δολοφονίας εναντίον του.
Μέσα από τις στήλες του ο Φραγκούδης αντιμαχόταν τον παλαιοκομματισμό, ο οποίος όπως ο ίδιος δηλώνει στα απομνημονεύματά του «δεν είχε τη δύναμη να πέση και η «Μεταρρύθμισις» δεν είχε προ παντός την δύναμι της αντοχής για μακρόν αγώνα». Όσο για τους δράστες, αναφέρει: «Με πολεμούσε ο Τύπος που φοβότανε την επικράτησι μιας ριζοσπαστικής εφημερίδος. Τι έγινε για να κτυπηθή η μεγάλη κυκλοφορία των πρώτων ημερών δεν γράφεται. Είχα κάνει έναν φοβερόν πόλεμον εναντίον των χαρτοπαιγνίων και εζήτησα επιμόνως από την Κυβέρνηση να τα κλείση. Βοηθοί των εχθρών της «Μεταρρυθμίσεως» ήλθαν και οι δολοφόνοι των χαρτοπαιγνίων. Μια μέρα ένας απ’ αυτούς, Μωυσάκος, με παραμόνευσε κάτω από τα γραφεία, μα την ώρα που ετοιμάζετο να μου σπάση το κεφάλι και σήκωσε το ρόπαλό του, γλίστρησε κι έπεσε. Επειδή ήτανε λίγο ηλικιωμένος, τον έπιασαν έτσι κυλισμένον χάμω, τρέξανε κι άλλοι και η Αστυνομία και τον συνελάβαμεν. Ήτανε οπλισμένος σαν αστακός. Αμέσως έτρεξε ένας υπουργός συμπατριώτης του και τον πήρε από τη φυλακή. Δικάστηκε μετά καιρό και πήρε τριών μηνών φυλάκιση. Μα τα δικά μου βάσανα ήσαν πολύ μεγαλύτερα από τες καταδιώξεις του Μωυσάκου. Εζούσα με σωματοφύλακες. Αναγκάστηκα να φύγω για την Αμερική, όπου η εφημερίδα είχε μεγάλη υποστήριξι, για να κρατήσω τον αγώνα».
Μετά από μικρό διάστημα ο Φραγκούδης επέστρεψε στην Αθήνα και εξακολούθησε να εκδίδει τη «Μεταρρύθμιση», αλλά κατέληξε στη φυλακή, με την κατηγορία ότι συμμετείχε σε απόπειρα στάσης. Τελικώς αθωώθηκε στο δικαστήριο και το 1905 εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου άσκησε το δικηγορικό επάγγελμα για πέντε χρόνια. Ακολούθως έζησε στο Σουδάν για άλλα πέντε χρόνια και πάλι βιοποριζόμενος από το δικηγορικό του επάγγελμα.
Το 1916 βρέθηκε και πάλι στην Αθήνα όπου συμμετείχε στις πολιτικές διαμάχες του εθνικού διχασμού. Έφυγε ξανά για την Αίγυπτο και από εκεί για την Κύπρο, όπου παρέμεινε μέχρι το 1918. Επέστρεψε στην Ελλάδα, ξαναέφυγε στο Παρίσι και ξανά πίσω στην Κύπρο, όπου άρχισε να επεξεργάζεται ένα νέο φιλόδοξο σχέδιο. Το 1920 επιχείρησε να εκδώσει την πρώτη καθημερινή κυπριακή εφημερίδα, το «Φως». Το εγχείρημα δεν είχε επιτυχία και ο Φραγκούδης επέστρεψε στην Αθήνα, όπου επανεξέδωσε για δύο χρόνια (1921-1923) τη «Μεταρρύθμιση», με αποτέλεσμα νέα απόπειρα δολοφονίας κατά της ζωής του.
Μετά τη μικρασιατική καταστροφή, ο Φραγκούδης πολιτεύτηκε και το 1923 εξελέγη βουλευτής με το κόμμα του Ελευθερίου Βενιζέλου, καθώς και κοσμήτορας της Εθνοσυνέλευσης. Μετείχε μάλιστα στην επιτροπή κατάρτισης νέου Συντάγματος, όμως η ασταθής πολιτική κατάσταση και οι διαδοχικές κυβερνήσεις δεν του επέτρεψαν να ολοκληρώσει το έργο του, καθώς τον πρόλαβε η δικτατορία του στρατηγού Θεόδωρου Πάγκαλου. Παρότι πλέον έπαυσε να είναι πολιτικός, δεν σταμάτησε να ασχολείται με τα κοινά, επικεντρωνόμενος πλέον στα ζητήματα της εκπαίδευσης. Το 1924 ίδρυσε τον σύλλογο «Εκπαιδευτική Αναγέννησις», ενώ από το 1925 έως το 1930 επιδόθηκε σε μια μεγάλη προσπάθεια συγκέντρωσης χρημάτων για τη δημιουργία μιας ανώτατης σχολής Πολιτικών Επιστημών, συγκεντρώνοντας εμπειρίες από το Παρίσι, το Λονδίνο, την Αίγυπτο και την Αμερική.
Τελικά, το όραμά του έγινε πραγματικότητα χάρη στη δωρεά του μεγάλου ευεργέτη Αλέξανδρου Πάντου. Το 1930 ιδρύθηκε η Πάντειος Σχολή και ο Γεώργιος Φραγκούδης ορίστηκε ως ο πρώτος της διευθυντής, ενώ τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν από τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο.
Το 1931 ξέσπασε εξέγερση των Κυπρίων εναντίον της βρετανικής αποικιοκρατίας και το ζήτημα της Κύπρου βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και για την πολιτική ζωή της Αθήνας. Ο Φραγκούδης κατήρτησε τότε «Σχέδιο πολιτεύματος για την Κύπρο», το οποίο εκδόθηκε στην Αθήνα το 1933, δηλαδή δύο χρόνια μετά τα Οκτωβριανά. Ο Τύπος και η αντιπολίτευση εξήραν την αυτοθυσία των Κυπρίων, ενώ ο Βενιζέλος προσπάθησε να τηρήσει χαμηλούς τόνους ώστε να μη διαταραχθούν οι ελληνοβρετανικές σχέσεις.
Ο Φραγκούδης τότε συντάχθηκε με τη στάση του Βενιζέλου, ενώ τόνισε ότι το σχέδιό του είχε ως σκοπό να καταδείξει «το πολίτευμα που είχε ανάγκη η Κύπρος για να προοδεύση ως ελληνική νήσος υπό την προστασίαν της Αγγλίας».
Τα ταξίδια του Φραγκούδη συνεχίστηκαν το 1936, οπότε και επισκέφτηκε τη Συρία και το Λίβανο. Ακολούθως εκπόνησε μια συγκριτική μελέτη της υπαίθρου της Κύπρου και του Λιβάνου.
Το 1937 το ελληνικό κράτος ανέλαβε τη διεύθυνση της Παντείου Σχολής και ο 68χρονος Φραγκούδης απομακρύνθηκε από τη διοίκησή της. Το 1939 ο μεγάλος Κύπριος άφησε την τελευταία του πνοή, αμέσως αφότου συνέταξε την αυτοβιογραφία του σημειώνοντας: «Άξαφνα ήρθαν τα γεράματα. Απορώ πώς το ‘παθα!».
Ένας μεγάλος παγκόσμιος Έλληνας, ένας φωτεινός Κύπριος είχε περάσει στην ιστορία, έχοντας αφήσει το αποτύπωμά του στη νεότερη ελληνική ιστορία. Ακόμη κι αν παραμένει άγνωστος για πολλούς, η δράση και τα έργα του ευεργέτησαν κυριολεκτικά πολλές επόμενες γενιές.

Σημείωση Πηγής:
Τα ιστορικά στοιχεία αντλήθηκαν από την έκδοση «Σελίδες της Κύπρου | Μεγάλοι Κύπριοι: Υπηρέτησαν την κοινωνία και τον πολιτισμό μας», Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, 14/03/2010, Τεύχος 1 (συλλεκτική έκδοση), σελ. 4-9.