Saturday, July 8, 2017

Τα αινίγματα πίσω από την Αφροδίτη της Μήλου

Ένα από τα σπουδαιότερα γλυπτά της αρχαιότητας είναι αυτό της Αφροδίτης της Μήλου. Η σπουδαιότητά του έγκειται πρώτα-πρώτα στις λεπτομέρειες που παρατηρούνται να είναι σκαλισμένες πάνω στο μάρμαρο, όπως τις βρίσκουμε στα μαλλιά της, στα λεπτά χαρακτηριστικά του προσώπου της, αλλά και στον χιτώνα της. Πέρα, όμως, από αυτό το υπέρλαμπρο δείγμα ελληνικής γλυπτικής, κάτι το οποίο μας προκαλεί εντύπωση και μας βάζει σε σκέψεις είναι η στάση του σώματός της, το βλέμμα της και τα χέρια της. Πού κοιτάζει η Αφροδίτη; Πώς ήταν τοποθετημένα τα χέρια της;



«Δεν υπάρχει άγαλμα ή έργο τέχνης που να έχει δώσει ποτέ αφορμή για τέτοια διαμάχη» υποστήριξε το 1902 ο Γάλλος αρχαιολόγος Salomon Reinach. Ωστόσο, όπως είπε, «παρά το τεράστιο και συνεχές ενδιαφέρον που εκδηλώνεται για το θέμα, παρά τις πικρές διαμάχες που έχουν λάβει χώρα από το πλανεμένο ερώτημα, η αναδόμηση της Αφροδίτης της Μήλου, η οποία θα ικανοποιεί τους πάντες, ή έστω την πλειοψηφία των κριτικών, φαίνεται τόσο μακριά όσο ποτέ».
Κατά καιρούς η φημολογία σχετικά με την αυθεντική στάση του αγάλματος υπήρξε έντονη. Την φαντάστηκαν να στέκεται δίπλα σε ένα πολεμιστή, τον Άρη ή τον Θησέα, με το αριστερό χέρι να ακουμπά στον ώμο του. Ή να κρατάει ένα καθρέφτη, ένα μήλο, ή στεφάνια δάφνης, ενίοτε και να ακουμπά σε βάθρο το αριστερό της χέρι. Υπήρξαν εικασίες ακόμη ότι απεικονίζεται ως μητέρα που κρατά το μωρό της. Μια δημοφιλής θεωρία στην καμπή του αιώνα θέλει το άγαλμα να μην απεικονίζει την Αφροδίτη, αλλά τη θεά Νίκη, που κρατά μια ασπίδα στον αριστερό μηρό της και μια πλάκα επάνω στην οποία καταγράφονται ονόματα ηρώων στο δεξί της χέρι. Άλλες εκδοχές την ήθελαν να χρησιμοποιεί την ασπίδα ως καθρέφτη: Η θεά της ομορφιάς θαυμάζει την αντανάκλασή της.
Η Elizabeth Wayland Barber υπήρξε ομότιμη καθηγήτρια στο Occidental College και ειδική στις κλωστοϋφαντουργικές τέχνες της αρχαιότητας, το 1994 είχε κάνει μια διατριβή με τίτλο «Η γυναικεία εργασία: Τα πρώτα 20.000 χρόνια», η οποία ποτέ δεν αμφισβητήθηκε. Φαντάστηκε την Αφροδίτη να κάνει κάτι που κρατούσε ατελείωτες ώρες απασχολημένες της γυναίκες, στην προβιομηχανική εποχή. Έκλωθε.
Υποστηρίζει ότι το άγαλμα, κρατούσε μια ρόκα με μαλλί στο υψωμένο αριστερό της ώμο, ενώ με το δεξί της χέρι οδηγούσε το νήμα στο αδράχτι που κρέμονταν μπροστά της. «Αυτή ήταν μια στάση γνωστή και επώδυνη στις γυναίκες που ζούσαν στην αρχαία Ελλάδα» υποστηρίζει η Barber.
Ταιριάζει όμως με τη θεά του έρωτα και της αναπαραγωγής; Για τους αρχαίους Έλληνες, το κλώσιμο είχε συνάφεια με το σεξ. Πολλά ελληνικά αγγεία απεικονίζουν πόρνες να κλώθουν. Ήταν μια παραγωγική απασχόληση, ενώ περιμένουν για τους πελάτες. Έτσι, η κλώθουσα Αφροδίτη φαίνεται θεωρητικά πειστική  θεωρία.

Η αρπαγή της Αφροδίτης της Μήλου
Τον Απρίλιο του 1820 στο Κλήμα της Μήλου, ο αγρότης Γεώργιος ή Θεόδωρος Κεντρωτάς, καθώς  έσκαβε το χωράφι του, βρήκε ένα γυναικείο άγαλμα, που σήμερα είναι γνωστό ως η «Αφροδίτη της Μήλου». Το άγαλμα ήταν σπασμένο στα δύο και έλειπαν τα χέρια του. Ο αγράμματος γεωργός δεν κατάλαβε την αξία του ευρήματος. Ένας Γάλλος αξιωματικός, ο Ολιβιέ Βουτιέ, που βρισκόταν με το πολεμικό του πλοίο «Εσταφέτ» για να ξεχειμωνιάσει στο λιμάνι του νησιού, προσφέρθηκε – με το αζημίωτο φυσικά- να βοηθήσει.
Ο νεαρός Βουτιέ είναι αυτός που πρωτοδιαβάζει την επιγραφή στη βάση του αγάλματος. «Αφροδίτη» ήταν τη λέξη που έκανε το πρόσωπο του να λάμψει, ενώ αντιλαμβάνεται την αξία του γλυπτού.
Ενημερώνει τον πρόξενο της Γαλλίας στη Μήλο, ο οποίος σπεύδει να το αγοράσει, σαν να είναι απλό εμπόρευμα. Τότε όμως δεν υπάρχει ελληνικό κράτος και οι Οθωμανοί περιφρονούν την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά. Το νέο διαδίδεται πολύ γρήγορα και στο νησί καταφθάνουν και άλλοι επίδοξοι αγοραστές από την Αθήνα για να το μεταφέρουν στον Πειραιά. Ένας καλόγερος από τη Μήλο που είχε κατηγορηθεί για ιερατικές ατασθαλίες, σκέφθηκε να το κάνει δώρο στον διερμηνέα του στόλου που θα τον πήγαινε στην Πόλη για να απολογηθεί. Η Αφροδίτη παραλίγο να βρεθεί στη Μολδαβία, καθώς ο διερμηνέας ήταν ο πρίγκιπας της Μολδαβίας, Νικόλας Μουρούζης.
Ο Βουτιέ σπεύδει στον Γάλλο πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη για να μη χάσουν τον πολύτιμο αρχαιολογικό θησαυρό, ενώ ο Κεντρωτάς κατακλύζεται από προτάσεις και αμοιβές.
Στις 20 Μαΐου του 1820, οι Γάλλοι αξιωματικοί επιστρέφουν στη Μήλο με φιρμάνια από τον Σουλτάνο. Το άγαλμα βρίσκεται πακεταρισμένο στο κατάστρωμα ενός καϊκιού, έτοιμο να ταξιδέψει για τη Μολδαβία. Αμέσως ξεκινούν τα παζάρια και οι δωροδοκίες. Κανείς δεν ξέρει πως ακριβώς πέρασε στα χέρια των Γάλλων η Αφροδίτη. Άλλοι λένε ότι αναγκάστηκαν να την παραδώσουν οι Τούρκοι αξιωματικοί του νησιού και άλλοι ότι οι Γάλλοι ναύτες έκαναν γιουρούσι στο πλοίο και την άρπαξαν. Ο φτωχός και πολύτεκνος αγρότης που κάτω από συνεχείς πιέσεις παρέδωσε το άγαλμα, πήρε ως αντάλλαγμα 400 γρόσια, ένα σχετικά καλό ποσό για την εποχή, αν λάβουμε υπόψη πως 1000 γρόσια ήταν ο ετήσιος μισθός των δημογερόντων. Κερδισμένοι βγήκαν οι Γάλλοι που ξόδεψαν μόνο χίλια φράγκα για να πάρουν στα χέρια τους την Αφροδίτη της Μήλου και να τη μεταφέρουν στην πατρίδα τους.
Στη Μήλο βρίσκεται πλέον μόνο ένα αντίγραφο που εκτίθεται στο μουσείο του νησιού, καθώς το Λούβρο μας «έκανε την τιμή» να το στείλει ως δώρο.

Σήμερα, σε εξέλιξη βρίσκεται η πρωτοβουλία που έχει πάρει το Δημοτικό Συμβούλιο της Μήλου για τον επαναπατρισμό του αγάλματος της Αφροδίτης της Μήλου που βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου. Για το σκοπό αυτό, βρίσκεται σε εξέλιξη μια ολοκληρωμένη καμπάνια ενημέρωσης σε παγκόσμιο επίπεδο, με στόχο την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης.
Βασικό επιχείρημα του δήμου Μήλου είναι ότι η αρπαγή του αγάλματος από το νησί, πριν από σχεδόν 200 χρόνια, είναι πολεμική πράξη, καθώς φορτώθηκε σε γαλλικό πολεμικό πλοίο από Γάλλους αξιωματικούς.

Σε αυτό το πλαίσιο, έχει ξεκινήσει η διαδικασία συλλογής υπογραφών ηλεκτρονικά. Στόχος είναι η συλλογή 1.000.000 υπογραφών, ώστε να αποτελέσει θέμα συζήτησης στο Ευρωκοινοβούλιο.