Thursday, June 15, 2017

Οι ατομικές ελευθερίες προϊόν εκμετάλλευσης

Συντάκτης Σπύρος Μπούσιας

Κατά τον 14ο αιώνα, η Αγγλία και γενικότερα η Ευρώπη μαστίζονταν από την επιδημία της πανούκλας, ο αποκαλούμενος «Μαύρος Θάνατος», η οποία είχε αφανίσει ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού αυτών των περιοχών.
Παράλληλα, στην Αγγλία είχαν επιβληθεί δυσβάσταχτοι φόροι εξαιτίας του Εκατονταετούς Πολέμου με τη Γαλλία που σκοπό είχαν την ανανέωση του εξοπλισμού και γενικότερα τη στήριξη του πολέμου.
Επιπλέον, για πολλά συνεχόμενα έτη, μακράς διαρκείας βροχοπτώσεις είχαν ως συνέπεια την καταστροφή των καλλιεργειών με αποτέλεσμα σοβαρές ελλείψεις τροφίμων.
Κατά τη διάρκεια του Ύστερου Μεσαίωνα, σημειώθηκε άνοδος ισχυρών κρατών-εθνών χτισμένων γύρω από τη βασιλική εξουσία σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Ευνοήθηκε η εξάπλωση των τραπεζών χάρη στις πολεμικές συγκρούσεις και τις αυξανόμενες ανάγκες του παπισμού να κυκλοφορεί χρήματα μεταξύ των βασιλέων.
Θρησκεία και πολιτική είναι άρρηκτα αλληλένδετες από τις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού.
Το έντονο θρησκευτικό συναίσθημα επηρέαζε αποφασιστικά όλες τις πτυχές της ζωής του μεσαιωνικού ανθρώπου. Η έλλειψη όμως πνευματικής καθοδήγησης από την εκκλησία οδήγησε στη διαμόρφωση λαϊκής θρησκευτικότητας με αποκλίσεις από τα επίσημα δόγματα.
Το ηθικό κύρος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ανάμεσα στους πιστούς άρχισε να υποχωρεί. Όλο και περισσότερες διαμαρτυρίες διατυπώνονταν για την διοικητική ανεπάρκεια, την υπερβολική πολυτέλεια της αυλής και την ηθική, ακόμη, διαφθορά από τους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους. Σε μια εποχή, κατά την οποία νέοι κοινωνικοί, οικονομικοί και πνευματικοί ορίζοντες ανοίγονταν στους Ευρωπαίους, η πλειονότητα του κλήρου, ιδίως του κατώτερου, ζούσε μέσα στην αμάθεια και η εκκλησία εξακολουθούσε να ελέγχει τους πιστούς με τη διαρκή απειλή του κακού και να εφευρίσκει τρόπους άφεσης των αμαρτιών.
John Ball (1338-1381)
Λόγω αυτής της κατάστασης, δεν άργησαν να εμφανιστούν μέσα στους κόλπους της εκκλησίας και αντιφρονούντες. Ένας από αυτούς ήταν και ο John Ball.
Ο John Ball γεννημένος στο St Albans, πέρασε ένα μέρος της ζωής του στο Norwich και έπειτα στο Colchester κατά τη διάρκεια της επικράτησης του Μαύρου Θανάτου. Υπήρξε ιερέας που όμως ήρθε σε ρήξη με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία εξαιτίας των ριζοσπαστικών του ιδεών, πιστεύοντας ότι μόνο ο λόγος της Αγίας Γραφής μπορεί να κρίνει τον καθένα και υπηρετώντας ένα όραμα κοινωνικής ισότητας. Η δράση του υπήρξε έντονη και ο ίδιος είχε αποκτήσει μεγάλη δημοτικότητα. Οι απόψεις του τον έφεραν σε αντιπαράθεση με τον αρχιεπίσκοπο του Canterbury, Simon of Sudbury, ο οποίος τον αφόρισε και φυλακίστηκε για διάφορους λόγους.
Παρ’ όλα αυτά συνέχισε τη δράση του πηγαίνοντας στις διάφορες ενορίες και κηρύττοντας τις απόψεις του με έναν επίσης ριζοσπαστικό τρόπο, χρησιμοποιώντας την αγγλική γλώσσα και όχι την καθιερωμένη λατινική. Σε μια από τις περιπλανήσεις του βρέθηκε έξω από το Λονδίνο, όπου είχαν καταφθάσει οι εξαγριωμένοι χωρικοί, οι οποίοι είχαν επαναστατήσει κατά του Ριχάρδου Β’ εξαιτίας της επιβολής επιπλέον φόρων. Η Εξέγερση των Χωρικών (Peasants’ Revolt), όπως ονομάστηκε από τους ιστορικούς, είναι η πρώτη μεγάλη λαϊκή εξέγερση στην Αγγλία.
Η ένθερμη ομιλία του John Ball προς τους εξεγερμένους χωρικούς τον έθεσε σε θέση πρωταγωνιστή της εξέλιξης των γεγονότων αφού κατάφερε να τους αναπτερώσει το ηθικό.
Τα λόγια που απηύθυνε προς τους χωρικούς ήταν τα εξής:
«When Adam delved and Eve span, [a] who was then the gentleman? From the beginning all men by nature were created alike, and our bondage or servitude came in by the unjust oppression of naughty men. For if God would have had any bondmen from the beginning, he would have appointed who should be bond, and who free. And therefore I exhort you to consider that now the time is come, appointed to us by God, in which ye may (if ye will) cast off the yoke of bondage, and recover liberty».
Εκείνοι, φτάνοντας στο Λονδίνο, και αφού σκότωσαν μερικούς Φλαμανδούς εμπόρους, κατέστρεψαν το ανάκτορο του δούκα του Lancaster και θείου του βασιλιά, του λαομίσητου John De Gaunt.
Ο Ριχάρδος, που ήταν μόλις 14 ετών, βρέθηκε σε προφανή αδυναμία και αναγκάστηκε να έρθει σε διαπραγματεύσεις μαζί τους. Στις 14 Ιουνίου συναντήθηκε με τους επαναστάτες έξω από το Λονδίνο και τους υποσχέθηκε παραχώρηση γης σε χαμηλές τιμές, κατάργηση της δουλοπαροικίας και ελεύθερη διεξαγωγή του εμπορίου. Την ίδια ημέρα, οι επαναστάτες του Κεντ, επωφελούμενοι της απουσίας του βασιλιά από το Λονδίνο, κατέλαβαν τον Πύργο του Λονδίνου και προέβησαν σε αποκεφαλισμό του Λόρδου Καγκελάριου (Υπουργού Δικαιοσύνης), αρχιεπισκόπου του Canterbury, Simon of Sudbury, και του Θησαυροφύλακα (Υπουργού Οικονομικών) sir Robert Hales, τους οποίους θεώρησαν υπεύθυνους για την επιβολή της έκτακτης φορολογίας.
Την επομένη, ο Ριχάρδος συναντήθηκε εκ νέου με τους επαναστάτες, αλλά μπροστά στα μάτια του ο εξαγριωμένος δήμαρχος του Λονδίνου William Wallworth σκότωσε τον ηγέτη της εξέγερσης Wat Tyler, παίρνοντας την εκδίκησή του για τον αποκεφαλισμό των δύο υπουργών. Ο βασιλιάς κατόρθωσε να πείσει τους εξεγερμένους, ότι θα προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις και τους ζήτησε να διαλυθούν.
Αυτοί υπάκουσαν, έχοντας χάσει και τον φυσικό τους ηγέτη, όμως στις κομητείες της νοτιοανατολικής Αγγλίας η εξέγερση συνεχίστηκε. Τελικά, το διήμερο 25 και 26 Ιουνίου του 1381 ο μαχητικός αρχιεπίσκοπος του Norwich Henry Le Despenser νίκησε τον αρχηγό τους στη Μάχη του North Walsham και κατέστειλε οριστικά την εξέγερση.
Η Εξέγερση των Χωρικών, που κράτησε λιγότερο από ένα μήνα, μπορεί να απέτυχε ως κοινωνική επανάσταση, αλλά καρποφόρησε ως κίνημα διαμαρτυρίας κατά της φορολογίας των φτωχότερων τάξεων. Σήμερα αποτελεί ένα από τα σύμβολα της αγγλικής Αριστεράς.
Ο John Ball κρεμάστηκε παρουσία του ίδιου του βασιλιά. Το κεφάλι του βρέθηκε στη γέφυρα του Λονδίνου ενώ τα υπόλοιπα μέρη του σώματος του βρέθηκαν σε τέσσερις διαφορετικές περιοχές. Το πνεύμα, όμως, του «Τρελού ιερέα του Κεντ», όπως ονομάστηκε από τον Froissart, θα περιπλανείται για πάντα.
Μαρτίνος Λούθηρος (1483-1546)
Δύο αιώνες αργότερα, τον 16ο αιώνα, τον Ιούλιο του 1505, στη Σαξονία, που τότε ήταν τμήμα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ένας νεαρός, ο Μαρτίνος Λούθηρος, γιος μιας φτωχής οικογένειας αρχικά και μετέπειτα ευκατάστατης χάρη της ενασχόλησης του πατέρα του με τη μεταλλουργία, απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Ερφούρτης με ειδίκευση στη Φιλολογία, τη Λογική, τη Μεταφυσική και τη Ρητορική, θέλησε να εκπληρώσει το όραμα του πατέρα του να σπουδάσει Νομική.
Η ζωή όμως είχε άλλα σχέδια για αυτόν. Σε μια από τις βόλτες του εγκλωβίστηκε από μια σφοδρή καταιγίδα! Φοβούμενος για τη ζωή του, ο Λούθηρος επικαλέστηκε τη βοήθεια της Αγίας Άννας, την προστάτιδα των μεταλλωρύχων, προσφέροντας ως αντάλλαγμα, αν τελικά επιζήσει, τη μεταστροφή του στη θρησκεία. Όταν η θύελλα υποχώρησε, ο Λούθηρος όφειλε να σεβαστεί την υπόσχεση που είχε δώσει νωρίτερα. Πήγε, λοιπόν, στο Μοναστήρι των Αυγουστίνων Ερημιτών στην Ερφούρτη.
Παρ’ όλο που δεν βρήκε την πνευματική και θρησκευτική επιφοίτηση που έψαχνε, το 1507 χειροτονήθηκε ιερέας. Λίγο αργότερα, στάλθηκε ως εκπρόσωπος της Μονής σε εκκλησιαστικό συνέδριο της Ρώμης, γεγονός που θα τον κάνει ακόμα πιο ανήσυχο και απογοητευμένο όσον αφορά στην πίστη εξαιτίας της διαφθοράς που αντίκρισε στους Καθολικούς ιερείς της Ρώμης – τα συγχωροχάρτια και τα προνόμια των κληρικών.
Επιστρέφοντας στη Γερμανία, εγγράφηκε στο Πανεπιστήμιο της Βυρτεμβέργης, όπου και θριάμβευσε στις θεολογικές σπουδές, παίρνοντας το διδακτορικό του δίπλωμα στη Θεολογία και αναλαμβάνοντας τα πρώτα του καθήκοντα στο ίδιο Πανεπιστήμιο ως καθηγητής Βιβλικής Φιλολογίας.
Η εμβάθυνση στις Γραφές τού πρόσφερε επιτέλους αυτό που επιζητούσε καθ’ ότι ο ίδιος συνειδητοποίησε ότι η θρησκευτική σωτηρία δεν ήταν ο φόβος για την οργή του Θεού ή η υποδούλωση στην Εκκλησία, αλλά η ειλικρινής πίστη.
Το 1517, ο Πάπας Λέων Ι’ ανακοίνωσε ένα νέο γύρο συγχωροχαρτιών για να βρει τα απαραίτητα κονδύλια για την ανέγερση της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου. Στις 31 Οκτωβρίου, ο εξοργισμένος Λούθηρος θυροκόλλησε στον Μητροπολιτικό Ναό της Βυρτεμβέργης ένα χαρτί με τις 95 θέσεις του, ενώ έστειλε και ένα αντίγραφο στον Αρχιεπίσκοπο της Σαξονίας.
Με τη βοήθεια της τυπογραφίας, οι 95 θέσεις διαδόθηκαν σε όλη τη γερμανική επικράτεια, ενώ αργότερα κυκλοφόρησαν μεταφρασμένες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Ευρώπης.
Έτσι, ξεκίνησε μια διαμάχη μεταξύ του Λούθηρου και του Πάπα Λέοντα Ι’, φτάνοντας σε σημείο ο Λούθηρος να αποκαλέσει τον Πάπα αναρμόδιο στο να τον κρίνει και υποστήριξε ότι ο μόνος «διαιτητής» στη διαμάχη αυτή είναι οι Γραφές και η ερμηνεία των Ευαγγελικών Κειμένων.
Κατά τα επόμενα χρόνια, ο Λούθηρος επιδόθηκε στο να γράφει πύρινα άρθρα κατά του παπισμού και δήλωνε δημόσια ότι η Βίβλος δεν έδινε στον Πάπα το αποκλειστικό δικαίωμα ερμηνείας των Γραφών. Ο Πάπας, τότε, εξέδωσε βούλα με την οποία αποκήρυττε τις περισσότερες θέσεις του μοναχού ως αιρετικές, τον απειλούσε ότι θα αφορίσει ως αιρετικούς τον ίδιο και τους υποστηρικτές του και είχε αρχίσει να καίει αντίτυπα των βιβλίων του.
Ως αντίδραση ο Λούθηρος έκαψε δημόσια την παπική επιστολή, μόλις πληροφορήθηκε ότι σε εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ευρώπης καίγονταν μαζικά τα βιβλία του.
Τον Ιανουάριο του 1521, ο Λούθηρος αφορίστηκε επίσημα από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Παρ’ ότι κλήθηκε σε απολογία, υπεραμύνθηκε των θέσεών του επικαλούμενος τις Γραφές.
Στις 8 Μαΐου του 1521, η ετυμηγορία της Επιτροπής ήταν αμείλικτη· τα γραπτά του Λούθηρου απαγορεύτηκαν και ο ίδιος δαιμονοποιήθηκε ως καταδικασμένος αιρετικός, που αυτό είχε ως συνέπεια να είναι και καταζητούμενος, κάτι τον οποίο τον οδήγησε να ζει στην απομόνωση. Τη χρονική εκείνη περίοδο, μετέφρασε την Καινή Διαθήκη στην κοινή γερμανική γλώσσα, ώστε να δώσει την ευκαιρία στον καθημερινό άνθρωπο να έχει ευθεία πρόσβαση στο λόγο του Θεού.
Παρά τον κίνδυνο, ο Λούθηρος τόλμησε να εμφανιστεί στο Πανεπιστήμιο της Βυρτεμβέργης, όπου όχι μόνο δεν συνελήφθη, αλλά αντιθέτως υπήρξε ένθερμη υποδοχή, η οποία τον ώθησε να ιδρύσει μια νέα εκκλησία, τη Λουθηρανική, στην οποία οι πιστοί συνέρρεαν, ενώ ακόμα και οι Γερμανοί ευγενείς άρχισαν να υποστηρίζουν μαζικά τα κηρύγματά του.
Για να κρατήσει ζωντανή την Εκκλησία του ο Λούθηρος, θεώρησε σημαντική την οικονομική υποστήριξη από την αριστοκρατία, την οποία και στήριξε.
Τόμας Μύντσερ (1490-1525)
Ο Μαρτίνος Λούθηρος επηρέασε με τις 95 θέσεις του και έναν μαθητή του, τον Τόμας Μύντσερ, ο οποίος διετέλεσε δάσκαλος και κληρικός σε διάφορες πόλεις.
Ωστόσο, ο Μύντσερ ακολούθησε τη δική του πορεία. Το 1521 ο Μύντσερ εκδιώχθηκε από την πόλη Τσβίκαου λόγω των επαναστατικών κηρυγμάτων του και πήγε στην Πράγα με τον σκοπό να προσηλυτίσει στις ιδέες του την ομάδα των οπαδών της διδασκαλίας του Τσέχου μεταρρυθμιστή του 15ου αιώνα Γιαν Χους, ο οποίος είχε θανατωθεί στην πυρά λόγω των ιδεών του. Εκεί ο Μύντσερ εξέδωσε το Μανιφέστο της Πράγας, όπου εξέθετε τη θεωρία του και καλούσε τα λαϊκά στρώματα σε επαναστατική δράση.
Με το πέρασμα του χρόνου ο Μύντσερ όλο και περισσότερο απομακρυνόταν από τα κηρύγματα των λουθηρανών και διαμόρφωνε τη δική του αντίληψη για τη θρησκεία και την κοινωνία. H οριστική ρήξη επήλθε το 1522 στο Νόρντχαουζεν, από όπου επίσης εκδιώχθηκε ο Μύντσερ, αυτή τη φορά από τους λουθηρανούς.
Την εποχή εκείνη στην Ευρώπη η αναδυόμενη οικονομία της αγοράς, η αύξηση των τιμών των αγαθών και η γενική κρίση λόγω σειράς από κακές εσοδείες έκαναν τους ευγενείς γαιοκτήμονες να πιέζουν απάνθρωπα τους καλλιεργητές των κτημάτων τους ώστε να αποσπούν από αυτούς υψηλότερα έσοδα.
Στην Ανατολική Ευρώπη οι ευγενείς είχαν τη δυνατότητα να μετατρέψουν τους καλλιεργητές σε δουλοπαροίκους και έτσι να αντιμετωπίσουν τα οικονομικά τους προβλήματα. Στη Δυτική Ευρώπη, όπου αυτό δεν ήταν δυνατόν, οι ευγενείς κατέφυγαν σε άλλες μορφές καταπίεσης αυξάνοντας υπερβολικά τις οικονομικές επιβαρύνσεις των χωρικών και επιβάλλοντας περιοριστικά μέτρα σε διάφορους ζωτικούς τομείς, όπως στο κυνήγι και στο ψάρεμα.
Στα καταπιεστικά μέτρα ήλθαν να προστεθούν και άλλες προκλήσεις, όπως ήταν η εφαρμογή του απολυταρχικού ρωμαϊκού δικαίου στη θέση του κατά τόπους εθιμικού δικαίου και η αύξηση των φόρων και της δεκάτης.
Τα μέτρα είχαν οδηγήσει σε σποραδικές εξεγέρσεις των χωρικών στην Ελβετία και στη Γερμανία κατά τον 15ο αιώνα, αλλά ο Πόλεμος των Χωρικών αποδείχθηκε ένα τεράστιο μαζικό κίνημα. Υποβοηθήθηκε από την ελευθερία της σκέψης και του λόγου που είχε φέρει η διδασκαλία του Λούθηρου.
H εξέγερση άρχισε στη Νοτιοδυτική Γερμανία και εξαπλώθηκε ως την Αυστρία και την Κεντρική και τη Βόρεια Γερμανία. Οι χωρικοί κατέλυσαν τις κοσμικές και εκκλησιαστικές αρχές, και τον Απρίλιο-Μάιο του 1525 πόλεις ολόκληρες αλλά και τοπικοί ευγενείς είχαν προσχωρήσει στην εξέγερση. Ο Μύντσερ διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στην καθοδήγηση των χωρικών επιδεικνύοντας μεγάλη αποφασιστικότητα και συνέπεια.
Ο Μαρτίνος Λούθηρος αντιτάχθηκε σε αυτή την εξέγερση, παρομοιάζοντας τους εξεγερμένους ως «ορδές από κλέφτες και δολοφόνους».
H μεγάλη αδυναμία των εξεγερμένων, η ηγεσία τους, αποτελούμενη από χωρικούς και τεχνίτες, δεν μπορούσε παρά να παίξει μοιραίο ρόλο στην έκβαση της εξέγερσης, που ήταν μαζική και ηρωική αλλά ασυντόνιστη.
H επίθεση που εξαπέλυσαν οι ευγενείς, όπως ο Φίλιππος της Έσσης, για την καταστολή της εξέγερσης ήταν τρομερή. Οι χωρικοί σφαγιάστηκαν κατά χιλιάδες, και το ίδιο συνέβη με το κύριο σώμα των εξεγερμένων στη μάχη του Φρανκενχάουζεν της Σαξονίας στις 15 Μαΐου 1525. Ο Πόλεμος των Χωρικών έληξε μέσα σε λουτρό αίματος. Ο Μύντσερ συνελήφθη και αφού βασανίστηκε φρικτά, στις 27 Μαΐου 1525, στο στρατόπεδο των ηγεμόνων στο Μύλχαουζεν, δικάστηκε και εκτελέστηκε.
Ο Μύντσερ κατέχει εξέχουσα θέση στο μαρτυρολόγιο της Αριστεράς θεωρούμενος πρόδρομος της ιδέας της αταξικής κοινωνίας.
Η δημιουργία της Μεταρρύθμισης από τον Μαρτίνο Λούθηρο αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα του Ανθρωπισμού. Η Μεταρρύθμιση αποτελεί σπουδαίο σταθμό ανάπτυξης του Διεθνούς Δικαίου, με την παράλληλη πτώση της φεουδαρχίας, τον κατατεμαχισμό των τότε ηγεμονιών όπου και άρχισε να διαμορφώνεται μια «διεθνής κοινωνία» την οποία και αποτελούσαν πλέον ανεξάρτητα κράτη-ηγεμονίες νομικά ίσες.
Το 1598 υπογράφτηκε η Συνθήκη της Νάντης με την οποία αναγνωριζόταν στους Γάλλους προτεστάντες ανεξιθρησκεία. Η Βόρεια Γερμανία ήταν προτεσταντική, η Νότια καθολική, η Ισπανία και η Ιταλία αυστηρά καθολικές, η Σκανδιναβία προτεσταντική, όπως και η Ελβετία μαζί με τις Κάτω Χώρες, αλλά οι Ισπανικές Κάτω Χώρες, στην περιοχή του σημερινού Βελγίου, ήταν καθολικές. Η Αγγλία μεταρρυθμίστηκε και δημιούργησε την Αγγλικανική Εκκλησία.
Τζων Λοκ (1632-1704)
Λίγα χρόνια αργότερα στην Αγγλία, ο γιος ενός προτεστάντη, ο John Locke, μελέτησε την παράδοση της μακράς μεσαιωνικής σκέψης, όπου οι ηθικοί περιορισμοί της εξουσίας και της εκκλησίας, η ευθύνη των ηγετών προς τις κοινότητες που κυβερνούν και η υποταγή της κυβέρνησης στους νόμους αποτελούσαν αξιώματα.
Ο Locke αποτέλεσε τον βασικό αντιπρόσωπο του αγγλικού κινήματος του Εμπειρισμού. Η πολιτική του φιλοσοφία είναι ότι ο λαός έχει το δικαίωμα της αντίστασης.
Στο έργο του Δοκίμια περί Διακυβερνήσεως διαβάζουμε το εξής:
«Αν ένας ηγεμόνας χρησιμοποιεί την εξουσία του εναντίον του λαού του, τότε ο λαός έχει το δικαίωμα να τον αντιμετωπίσει με βία. Ο σωστός τρόπος για να αντιμετωπιστεί η παράνομη βία της εξουσίας είναι η ίδια η βία.»
Ο Άγγλος φιλόσοφος θεωρούσε ότι οι άνθρωποι σε φυσική κατάσταση δεν ήταν τόσο επιθετικοί, αλλά κυρίως κοινωνικοί, δημιουργικοί, λογικοί και σώφρονες. Ενδιαφέρονταν έτσι να συγκροτήσουν πολιτισμένες κοινωνίες. Γι' αυτό συνήπταν «κοινωνικό συμβόλαιο» με το κράτος με αμοιβαίους όρους. Αποδέχονταν να περιορίσουν την ελευθερία τους και σε αντάλλαγμα το κράτος έπρεπε να εγγυηθεί για τη διασφάλιση των φυσικών τους δικαιωμάτων: της ζωής, της ελευθερίας, της ιδιοκτησίας. Εάν το κράτος παραβίαζε το «κοινωνικό συμβόλαιο», οι άνθρωποι είχαν δικαίωμα να το λύσουν και να εξεγερθούν.
Για τον Locke, ο άνθρωπος στην φυσική του κατάσταση υπακούει μονάχα σε έναν απαράβατο και θεμελιώδη νόμο της φύσης, που τον ονομάζει φυσικό νόμο, και έχει ως στόχο την αυτοσυντήρηση και διατήρηση του αγαθού της ζωής για το άτομο και την κοινωνία. Υποδηλώνει αμοιβαία εμπιστοσύνη ανάμεσα στους ανθρώπους, που εκχωρούν τα φυσικά τους δίκαια, και στους φορείς της πολιτικής εξουσίας, οι οποίοι οφείλουν να τα διαφυλάττουν. Μόνο εφόσον η πολιτική εξουσία διασφαλίζει τα φυσικά δίκαια, μπορεί να διατηρηθεί αυτή η σχέση εμπιστοσύνης. Αν το αίτημα της διασφάλισης δεν ικανοποιείται, τότε παραβιάζονται οι όροι του καταπιστεύματος και αυτομάτως αίρεται η εμπιστοσύνη.
Πότε όμως παραβιάζεται το κοινωνικό συμβόλαιο σύμφωνα με τον John Locke;
1. Η πρώτη συνθήκη εμφανίζεται όταν όσοι νομοθετούν δεν είναι αυτοί που όρισαν οι πολίτες για το σκοπό αυτόν. Η εθνική κυριαρχία, όμως, δεν ανήκει στην πολιτική εξουσία ώστε να μπορεί να τη μεταβιβάσει ή να την απεμπολήσει. Υπό αυτή την έννοια, η μεταβίβαση εθνικής κυριαρχίας σε τρίτους καθιστά έκνομη την πολιτική εξουσία και δικαιολογεί την προσφυγή στην ανυπακοή.
2. Πέρα από την άμεση καταστρατήγηση της νομοθετικής εξουσίας που εμφανίζεται όταν το νομοθετικό έργο επιτελείται από φορείς που δεν έχουν οριστεί από την κοινότητα ως νομοθέτες, υπάρχει και το ενδεχόμενο παρεμπόδισης της λειτουργίας της νομοθετικής εξουσίας, πράξη που συνιστά έμμεση παραβίαση του καταπιστεύματος.
3. Η τρίτη συνθήκη αθέτησης του καταπιστεύματος συντελείται όταν αλλοιώνεται ο μηχανισμός εκλογής του νομοθετικού σώματος.
4. Η τέταρτη συνθήκη παραβίασης του καταπιστεύματος αφορά στην παράδοση της κοινότητας στον έλεγχο και στην εξουσία μιας ξένης δύναμης.
5. Οι προηγούμενες τέσσερις συνθήκες συνιστούν ενεργητικές παραβιάσεις του καταπιστεύματος από την πλευρά της πολιτικής εξουσίας. Υπάρχει, ωστόσο, και ένα πέμπτο ενδεχόμενο, αυτό κατά το οποίο η εξουσία παραβιάζει παθητικά το καταπίστευμα, όταν δεν προβαίνει στις απαραίτητες ενέργειες ώστε να εξασφαλίζει την πραγματοποίηση της βούλησης των πολιτών, παρατηρείται δηλαδή αμέλεια εφαρμογής των υπαρχόντων νόμων από την πλευρά της κυβέρνησης.
Εφόσον η εξουσία δεν περιφρουρεί την τήρηση των νόμων, δημιουργεί συνθήκες αθέμιτου ανταγωνισμού στην προσπάθεια των πολιτών για επιβίωση και ευημερία. Εξωθεί, λοιπόν, εμμέσως τους πολίτες στην παρανομία.
Η πολιτική του φιλοσοφία ότι ο λαός έχει το δικαίωμα της αντίστασης επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Αμερικανική Επανάσταση, το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, την Γαλλική Επανάσταση καθώς και το πρώτο Σύνταγμα της Γαλλίας, και με αυτόν τον τρόπο τα Συντάγματα των περισσοτέρων φιλελευθέρων κρατών.
Διαπιστώνουμε ότι κοινό σημείο αυτών των προσωπικοτήτων ήταν η ατομική ελευθερία να ερμηνεύει κανείς τις Γραφές, την εξουσία κ.α. σύμφωνα με τις δικές του πεποιθήσεις. Επιπλέον, το δικαίωμα της ζωής, της ελευθερίας και της ιδιοκτησίας είναι το ανώτατο αγαθό, όμως παράλληλα, ο άνθρωπος οφείλει να το περιορίζει προς όφελος των συνανθρώπων του. Για να γίνει αυτό, σημαντικό ρόλο παίζει η τήρηση του κοινωνικού συμβολαίου που έχει υπογράψει ο λαός με την εξουσία.
Ο άνθρωπος, σε μια φυσική κατάσταση, δεν είναι τόσο επιθετικός. Παρ’ όλα αυτά, δημιουργήθηκαν νόμοι και ποινές ούτως ώστε να τιμωρούν αυτούς οι οποίοι είναι επιθετικοί.

Στη σημερινή κοινωνία, το κράτος αδυνατεί να προστατεύσει την ατομική ελευθερία. Ακόμα παραπέρα, σε πολλές περιπτώσεις, το κράτος συνεργάζεται με την παραβατικότητα. Επομένως, είτε θα πρέπει οι πολίτες να αρνηθούν πλέον να παραχωρήσουν ένα κομμάτι της ελευθερίας τους στην εξουσία είτε θα πρέπει να υπογράψουν ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο προσαρμοσμένο στα σύγχρονα κοινωνικά δεδομένα.