Monday, June 12, 2017

Όταν το μέσο ήταν το μήνυμα: Ένα «κλικ», μια ιστορία

Συντάκτης Γιώργος Θεοδωρίδης

Η φωτογραφία έχει, κατά καιρούς, αποτελέσει αδιάψευστο μάρτυρα ιστορικών γεγονότων. Μια εικόνα ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις, σύμφωνα με το διάσημο κινεζικό ρητό. Αλλά έναν ακόμη πιο εύστοχο ορισμό της εικόνας έχει δώσει ο επίσης διάσημος Καναδός φιλόσοφος Marshall McLuhan: «Το μέσο είναι το μήνυμα»
Με αφορμή αυτό το διαχρονικό απόφθεγμα, που σημείωσε την υπεροχή του μέσου ακόμη και από το ίδιο το μήνυμα που επιχειρεί να μεταδώσει, αποφάσισα, αυτή τη φορά, να ασχοληθώ με τρεις ενδεικτικές γνωστές ή λιγότερο γνωστές ιστορικές φωτογραφιες. 
Ορισμένες από αυτές είναι πραγματικές, ήτοι τραβήχτηκαν την ώρα που λάμβανε χώρα στ’ αλήθεια η σκηνή την οποία αποτύπωσαν. Άλλες όμως - που σημειωτέον συνιστούν ορισμένα από τα πιο διάσημα «κλικ» όλων των εποχών – ήταν «στημένες». Οι πρωταγωνιστές τους, δηλαδή, τοποθετήθηκαν στη «σκηνή» σε χρονική στιγμή διαφορετική από εκείνη κατά την οποία έλαβαν χώρα τα πραγματικά γεγονότα. Η εν λόγω «χρονοκαθυστέρηση» οφείλεται στις δυσχερείς συνθήκες που επικρατούσαν, ως επί το πλείστον, κατά την πραγματική διαδραμάτιση των γεγονότων. 
Η επιλογή της λήψης των συγκεκριμένων αλλά και άλλων ιστορικών φωτογραφιών ήταν συχνά απότοκο πολιτικής βούλησης με σκοπό τη δημιουργία κλίματος ευφορίας, περηφάνειας, ή ανύψωσης του ηθικού της κοινής γνώμης, ενώπιον σκληρών πραγματικών καταστάσεων. 

Και χωρίς άλλες περιττολογίες, προχωρώ στα «κλικ»... 

Εικόνα 1: Holland House, 27 Σεπτεμβρίου 1940

Εικόνα 1: Holland House, Λονδίνο, 27 Σεπτεμβρίου 1940 
Στις 27 Σεπτεμβρίου του 1940 η γερμανική αεροπορία βομβαρδίζει το Λονδίνο. Μεταξύ άλλων κτηρίων, πλήττει σοβαρά την ιδιωτική βιβλιοθήκη του Holland House, ενός κτίσματος του 17ου αιώνα. Η παραπάνω φωτογραφία που παρουσιάζει κάποιος καλοντυμένους άνδρες να αναζητούν τίτλους βιβλίων στα ράφια εν μέσω ερηπίων ενδέχεται να τραβήχτηκε αργότερα και όχι προφανώς κατά τις στιγμές της σφοδρής αεροπορικής επιδρομής. Ο συμβολισμός είναι προφανείς: Οι Βρετανοί δεν πτοούνται. Καλοντυμένοι gentlemen, βιβλιόφιλοι και προφανώς ανήκοντες στην αστική τάξη της εποχής στέκονται αδιάφοροι απέναντι στο ισοπεδωμένο περιβάλλον, αναζητώντας κάποιο βιβλίο που να ταιριάζει στις προτιμήσεις τους. Οι τρεις μάλλον μεσόκοποι κύριοι προβάλλουν, έτσι, προς τους «πολλούς» την εικόνα μιας Βρετανίας με αυτοπεποίθηση, πυγμή και κουράγιο. Μιας χώρας που, ακόμα και σε σωρούς ερειπίων, είναι αποφασισμένη να πολεμήσει, εκτός από την υλική της περιουσία, και για τον τρόπο ζωής της, απέναντι στις δυνάμεις του ναζιστικού ολοκληρωτισμού και της βίας. 

Εικόνα 2: Βιβλιοπωλείο στο Λονδίνο, ύστερα από γερμανικό αεροπορικό βομβαρδισμό, 1940

Εικόνα 2: Βιβλιοπωλείο στο Λονδίνο, ύστερα από αεροπορικό βομβαρδισμό, 1940 Μια εικόνα από την ίδια περίοδο των γερμανικών βομβαρδισμών του Λονδίνου. Ένα νεαρό αγόρι κάθεται ανάμεσα στα ερείπια του καταστήματος και σε δεκάδες ανοιγμένα βιβλία, μελετώντας κάτι που βρίσκει ενδιαφέρον. Η αγάπη για τη μάθηση νικά τον φόβο του θανάτου. Και ένα έμμεσο μήνυμα: Τα ανοικτά μυαλά πάντα αποτελούν την πιο ουσιαστική απάντηση στην παράνοια του φασισμού και γενικότερα του ολοκληρωτισμού. 

Εικόνα 3: Η κόκκινη σημαία στο Reichstag: Η σοβιετική απάτη, Μάιος 1945

Εικόνα 3: Η κόκκινη σημαία στο Reichstag: Η σοβιετική απάτη, Μάιος 1945 
Πρόκειται για την πολύ διάσημη εικόνα της έπαρσης της σοβιετικής σημαίας του Κόκκινου Στρατού στην οροφή του κτηρίου του Reichstag, του Γερμανικού Κοινοβουλίου. Με τη λήξη της μάχης του Βερολίνου, τη νίκη των Σοβιετικών και την ήττα των Γερμανών, η κόκκινη σημαία στήθηκε στο κτήριο. Ωστόσο, υπάρχουν συγκεκριμένες ιστορικές ανακρίβειες και παραποιήσεις ως προς την αποτύπωση του συγκεκριμένου στιγμιοτύπου. 
Πρώτον, η σημαία δεν στήθηκε εκεί στις 30 Απριλίου 1945, όπως αρχικά είχαν διαμηνύσει οι Σοβιετικοί, αλλά στις 2 Μαΐου. Στις 30 Απριλίου πράγματι έπαυσαν οι περισσότερες εχθροπραξίες στην πόλη, αλλά το εν λόγω κτήριο δεν είχε ακόμη καταληφθεί από τον Κόκκινο Στρατό και οι οδομαχίες που μαίνονταν δεν καθιστούσαν εφικτή φυσικά την έπαρση της σημαίας. ‘Ετσι, λίγες μέρες αργότερα, ο ίδιος ο Ιωσήφ Στάλιν διέταξε να σταλούν στρατιώτες να υψώσουν τη σημαία με το σφυροδρέπανο και φυσικά να βγει η αναμνηστική – θρυλική πλέον – φωτογραφία. 
Δεύτερον και σοβαρότερον, η φωτογραφία είναι παραποιημένη. Στο στιγμιότυπο που παραθέτω φαίνεται καθαρά η πρώτη, αυθεντική, λήψη και η διαφορά της από τη δεύτερη. Ο Σοβιετικός στρατιώτης που κρατά το κοντάρι του σοβιετικού συμβόλου φορά στο ίδιο χέρι δύο ρολόγια, το ένα εκ των οποίων είναι προφανώς λάφυρο από πλάτσικο κάποιου νεκρού Γερμανού. Η φωτογραφία μόλις τραβήχτηκε στάλθηκε στη Μόσχα προς δημοσίευση. Λίγο πριν εκδοθεί, οι αρμόδιοι αντιλήφθηκαν το «τρωτό» σημείο, το οποίο αν έβγαινε στη δημοσιότητα θα έπληττε αρκετά σοβαρά το γόητρο του Κόκκινου Στρατού και έτσι με διαταγή και πάλι του Στάλιν, η φωτογραφία παραποιήθηκε, το δεύτερο ρολόι διεγράφη, ενώ προστέθηκαν σκιές και καπνοί για να κάνουν το όλο τοπίο πιο δραματικό. Καπνοί και φωτιές δεν υπήρχαν στα πέριξ όταν τραβήχτηκε η αυθεντική φωτογραφία, καθώς η τελευταία σφαίρα σε ολόκληρο το Βερολίνο είχε πέσει τρεις μέρες νωρίτερα (30 Απριλίου). 
Στις 8 Μαΐου 1945 ο Στρατάρχης Βίχλελμ Κάιτελ υπέγραψε για λογαριασμό της Γερμανίας συνθηκολόγηση άνευ όρων και παράδοση των ναζιστικών στρατευμάτων στους Συμμάχους. 

Αυτά ήταν τρία από τα πιο διάσημα «κλικ» της ιστορίας. Φυσικά υπάρχουν άπειρα ακόμη με παρόμοια ή διαφορετικά «παρασκήνια». Σκοπός του παρόντος άρθρου ήταν, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πίστη στην ιστορική αλήθεια, να καταδείξει μια άλλη οπτική, διαφορετική από τη δημόσια σφαίρα της ιστορίας που μάθαμε στο σχολείο.