Monday, March 20, 2017

Αναφορά στον Γκρέκο

Συντάκτης Θωμάς Χατζηθωμάς

Η αναφορά στον Γκρέκο είναι η αυτοβιογραφία του μεγαλύτερου έλληνα πεζογράφου και στοχαστή Νίκου Καζαντζάκη ή καλύτερα η μυθιστορηματική βιογραφία του, φιλτραρισμένη μέσα από το πρίσμα της δικής του οπτικής γωνίας. Ο Καζαντζάκης ήταν μία πυρετική συνείδηση, ένα ισχυρό δημιουργικό πνεύμα, αντιτιθέμενο θα μπορούσε κάποιος να πει στην εξωτερική, ‘αντικειμενική’ πραγματικότητα, οπότε είχε δημιουργήσει ένα δικό του διαφορετικό κόσμο, όπως οφείλει άλλωστε να κάνει κάθε αυθεντικός καλλιτέχνης. Το αναφέρω αυτό γιατί αν κάποιος διαβάσει το βιβλίο και αργότερα ερευνήσει τη ζωή του, θα σχηματίσει την εντύπωση πως μέσα σ’ αυτό υπάρχουν αρκετά ψευδή στοιχεία ή τουλάχιστον αλλοιωμένα και πως ο Καζαντζάκης παρουσιάζει κάποια γεγονότα της ζωής του με μεγαλόστομο, βερμπαλιστικό τρόπο. Αυτό δεν είναι αλήθεια, ο συγγραφέας παρουσιάζει την πορεία του, κυρίως την πνευματική, ανεξάρτητα από την εγνωσμένη και επικρατούσα τάξη αξιών και πεποιθήσεων, όπως την αντιλαμβάνεται ο ίδιος, με έντιμο και ακριβοδίκαιο τρόπο όμως.

Το ουσιαστικότερο στοιχείο αυτής της καταγραφής της φιλοσοφικής του διαδρομής, το νήμα που συνδέει οργανικά όλα τα γεγονότα της ζωής του, είναι όπως γράφει ο ίδιος μια κόκκινη, αιμάτινη γραμμή πάνω σε ένα βουνό, που καταδεικνύει πόσο δύσκολη και υπεράνθρωπη είναι αυτή η ανοδική πορεία και πως ευτυχώς ή δυστυχώς, κορυφή δεν υπάρχει. Οι κατοπινοί μελετητές του καζαντζακικού έργου ονόμασαν αυτήν την κόκκινη γραμμή ηρωικό μηδενισμό, ένας χαρακτηρισμός που περιγράφει με εύστοχη ακρίβεια αυτό που προσπάθησε να μεταδώσει ο συγγραφέας. Για να γίνω πιο σαφής, το σημαντικότερο στοιχείο, το επιμύθιο που πλημμυρίζει όλο το έργο του, μπορεί να στοιχειοθετηθεί με πολύ απλό τρόπο στις εξής φράσεις : αγωνίσου κάθε μέρα για να γίνεις καλύτερος και μην ζητάς ανταμοιβή γι’ αυτό, έτσι κι αλλιώς δεν πρόκειται να την πάρεις, καν’ το μόνο για την περηφάνια του ανθρώπου.
Το έργο του βρίθει από έναν ακραιφνή μανιχαϊσμό, μέσα σε αυτό υπάρχει μόνο το άσπρο και το μαύρο, οι άντρες είναι πολύ γενναίοι ή πολύ δειλοί, οι γυναίκες αθώες ή πόρνες, πάντα υπάρχει μια ακραία διέξοδος προς την λύτρωση κ.τ.λ. Κάποιος που αντιλαμβάνεται τον κόσμο με αυτόν τον τρόπο θα πρέπει να είναι ή πολύ σοφός ή πολύ 
ανόητος, για να γίνω κι εγώ λίγο μανιχαϊκός και ο Καζαντζάκης σίγουρα δεν ήταν ανόητος. Πρωταρχική του αγωνία είναι η επικοινωνία με το υπερφυσικό, το υπερανθρώπινο, το θείο, η βιωματική εμπειρία συσχετιζόμενη μαζί του και η καταγραφή της στο χαρτί, ο συγγραφέας ζούσε και συσσώρευε εμπειρίες μόνο για να τις μετουσιώσει αργότερα σε λογοτεχνία και με αυτόν τον τρόπο να τις σώσει από τη φθορά του χρόνου, να τις γλυτώσει απ’ την μαύρη σκιά που λέγεται θάνατος και λήθη. Αν κρίνουμε εκ των υστέρων το έργο του μπορούμε να πούμε με σχετική βεβαιότητα πως το κατάφερε αρκετά καλά, μόνο που εκείνος θα προτιμούσε αναμφίβολα να βάλει στην πρώτη γραμμή την ποιητική και θεατρική παραγωγή του, ενώ ουσιαστικά το κατάφερε με τα μυθιστορήματα του.
Ο Καζαντζάκης ήταν μοναχικός άνθρωπος, μακριά από κοινωνικές συναναστροφές, ένας ασκητής μέσα στον κόσμο. Όταν λέω ασκητής δεν εννοώ βέβαια θρησκευτικός ασκητής, δεν άφησε τα εγκόσμια για να αφιερωθεί στο Θεό, περιμένοντας κάποιο μεταθανάτιο κέρδος. Ήταν ένας άνθρωπος που ασκήθηκε, αγωνίστηκε σε όλη του τη ζωή για να προσεγγίσει τις πιο δύσκολες και κακοτράχαλες κορυφές του πνεύματος, θέλοντας να κατακτήσει τα μεγαλύτερα μεταφυσικά μυστικά της ζωής, με σκοπό να κατανοήσει τις αιτίες και τα μέσα της ανθρώπινης δράσης. Ένας διανοητής που έστω και αλαζονικά, θέλησε να δει κατάματα το πρόσωπο του Θεού, ακόμα κι αν αυτό θα τον τύφλωνε για πάντα. Όπως ήταν φυσικό δεν το κατάφερε, όπως δεν πρόκειται να το καταφέρει κανένας άνθρωπος, όμως το σημαντικότερο μάθημα που μας δίδαξε και θα το κρατάω για πάντα σαν θέσφατο μέσα στην ψυχή μου είναι η συμβουλή πως δεν χρειάζεται να το καταφέρεις, αρκεί να προσπαθήσεις τίμια και με όλες σου τις δυνάμεις. Είναι η φράση που τόσο πολύ αγαπάω και αυθαίρετα ξεχωρίζω από όλο το έργο του, μια προτροπή που με βοήθησε αρκετά στις δύσκολες στιγμές της ζωής μου : ανώτατη αρετή δεν είναι η ελευθερία, ανώτατη αρετή είναι να πολεμάς για την ελευθερία. Αυτό το βιβλίο λοιπόν, αποτυπώνει με τον καλύτερο τρόπο, γιατί είναι γραμμένο από τον ίδιο, αυτήν την τιτάνια προσπάθεια του να ανακαλύψει τι κρύβεται πίσω από αυτό το πολύχρωμο σεντόνι που λέγεται κόσμος και ζωή, μια αδυσώπητη πάλη που σταμάτησε μόνο την ημέρα που άφησε την τελευταία του πνοή.
Μέσα στην κοσμοθεωρία του Καζαντζάκη ακόμα και το πιο ταπεινό μυρμήγκι, ακόμα και το πιο ασήμαντο φύλλο πάνω σε ένα τυχαίο
δέντρο, έχει τη δική του αξία και λόγο ύπαρξης, μέσα σ’ αυτά έβλεπε καθαρά την πεμπτουσία του κόσμου, το Θεό. Όμως η φιλοσοφία του, που διατρέχει εμφανώς όλα τα βιβλία του, δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αβίαστα ως ένας τυπικός πανθεϊσμός ή παγανισμός, αυτό άλλωστε είναι ένα από τα κύρια διδάγματα που μας κληροδότησε, η παρακίνηση να μην μπαίνουμε σε καλούπια, να μην ανήκουμε σε καμιά συλλογικότητα, να ζούμε και να δημιουργούμε ελεύθερα.
Έτσι, θα μπορούσαμε πολύ σωστά να πούμε πως αυτό το βιβλίο εκτός από τις λογοτεχνικές αρετές του, οι οποίες είναι αρκετές γιατί ο συγγραφέας του το δημιούργησε λίγο πριν πεθάνει, σε πλήρη αισθητική ωριμότητα, αποτελεί και ένα φιλολογικό και πραγματολογικό ντοκουμέντο, ένα πολύτιμο βοήθημα για την κατανόηση και αποκρυπτογράφηση του πνευματικού οδοιπορικού του Καζαντζάκη. Οι ιδέες του όπως η αφιέρωση του ανθρώπου σε έναν ευγενικό, ανώτερο σκοπό, ο αγώνας με το Θεό για την πλήρη ταύτιση μαζί του, η θέαση του κόσμου μέσα από μία ενορατική ματιά, η άμεση και μυστικιστική επικοινωνία με όλα τα πλάσματα του σύμπαντος, αποσαφηνίζονται πλήρως μέσα στις σελίδες αυτού του έργου. Και είναι ιδέες και πεποιθήσεις που μας συγκινούν ακόμα και σήμερα και θα εξακολουθούν να το κάνουν για αρκετά χρόνια ακόμα, ίσως γιατί βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα σ’ αυτές ή γιατί θα θέλαμε ενδόμυχα να αποτελούμε και εμείς μέρος αυτού του αγώνα. Ο Καζαντζάκης ήταν το πρότυπο του αγωνιζόμενου ανθρώπου, εμείς, και είμαι σίγουρος πως αυτό θα μας συμβούλευε κι ο ίδιος, οφείλουμε σαν καλοί μαθητές να τον ξεπεράσουμε.