Sunday, February 12, 2017

Coudenhove-Kalergi: Ο κοσμοπολίτης της ουτοπικής «Πανευρώπης»

Συντάκτης Γιώργος Θεοδωρίδης

Το λεγόμενο «ευρωπαϊκό σχέδιο», το εγχείρημα, δηλαδή, της ολοκλήρωσης της ευρωπαϊκής ηπείρου, έχει παμπάλαιες ρίζες. Από την αρχαία Ελλάδα και τη μυθολογική αρπαγή της όμορφης Ευρώπης από τον ερωτύλο Δία μέχρι έναν σύγχρονο Έλληνα. Ή πιο ορθά, Έλληνα κατά ένα από τα πολλά μέρη της καταγωγής του. Ο λόγος για τον κόμη Richard von Coudenhove-Kalergi. Όπως αντιλαμβάνεται κανείς από το “Kalergi”, επρόκειτο για άνθρωπο εν μέρει ελληνικής καταγωγής, συγκεκριμένα δε κρητικής. Ο κόμης Coudenhove-Kalergi υπήρξε ο πρώτος σύγχρονος ευρωπαϊστής. Ο άνθρωπος που οραματίστηκε για πρώτη φορά μια ομοσπονδιακή Ευρώπη, που αποκλήθηκε μέχρι και «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης». 

Richard von Coudenhove-Kalergi

Γεννημένος στο Τόκιο, το 1894, ο αυστρο-ιαπωνικής καταγωγής φιλόσοφος και κόμης Richard von Coudenhove-Kalergi, υπήρξε ένας αληθινός κοσμοπολίτης. Γεννήθηκε στο Τόκιο το 1894, με τις ρίζες της οικογένειάς του να απλώνονται από τη Φλάνδρα μέχρι την Κρήτη. Ήταν γιος του επιτετραμένου της Αυστροουγγαρίας στο ιαπωνικό αρχιπέλαγος. Έγινε Γάλλος και Αυστριακός πολίτης, καθηγητής της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης και αργότερα, κατά τα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καθηγητής της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. 
Ο «Καλλέργης» θεωρούσε ότι τα ευρωπαϊκά κράτη αποτελούν ένα ενιαίο φυσικό σύνολο, το οποίο, εάν ολοκληρωνόταν και πολιτικά, θα μπορούσε να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στο παγκόσμιο γίγνεσθαι.
Η αντίληψή του για την ενωμένη Ευρώπη εκτίθεται στα έργα του Pan-Europa (1923), Kampf um Paneuropa (1925-1928,) και Europa erwacht! (1934). Υπήρξε ιδρυτής και πρόεδρος της Πανευρωπαϊκής Ένωσης από το 1923 και για 49 χρόνια, μέχρι τον θάνατό του, το 1972. Αυτή του η άποψη εντασσόταν σε μια ευρύτερη οπτική περί ολοκλήρωσης, καθώς είχε προτείνει και τη δημιουργία Πανασιατικής Ένωσης. 
Ο Coudenhove-Kalergi ήταν μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, έχοντας κατηγορηθεί ότι επεδίωκε την πλήρη εξάλειψη των ευρωπαϊκών λαών και τη διαδοχή τους από ένα νέο «υπερκράτος», χωρίς επιμέρους πολιτισμικές διαφοροποιήσεις. Ο ίδιος έβλεπε μάλλον θετικά το όλο εγχείρημα, παρά αποθετικά. Πίστευε με μεγάλη ζέση στα οφέλη που θα 2 προέκυπταν για όλους τους εμπλεκομένους από μια συνεργασία υπό το μανδύα της ομοσπονδίας, χωρίς να έχει αναφερθεί ποτέ ρητά σε εξάλειψη των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων. Όντας εξάλλου κανείς Αυστριακός και ταυτόχρονα Γάλλος πολίτης, τη δεκαετία του 1920, μπορούσε να αισθανθεί καλύτερα από τον καθένα την πραγματικότητα μιας ηπείρου κατακερματισμένης, τραυματισμένης και πολλαπλά καχύποπτης. Βεβαίως, όπως έδειξε η συνέχεια της ιστορίας, ο πρώτος «Μεγάλος Πόλεμος» δεν ήρκεσε για να διδάξει στους Ευρωπαίους το σκληρό μάθημα της καταστροφικής αλληλοσφαγής. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, προκληθείς από τη ναζιστική και φασιστική επιθετικότητα, επιβεβαίωσε μια «πνευματική διχοστασία» για τη γηραιά ήπειρο. Η ήπειρος που γέννησε τον Αριστοτέλη, τον Σοπενχάουερ, τον Γκαίτε, τον Μότσαρτ, τον Μποτιτσέλι, τον Φουκώ και τόσους άλλους, έγινε θέατρο φονικών συγκρούσεων και κυριαρχίας του ολοκληρωτισμού. 

Οι ιδέες του Coudenhove-Kalergi περί ομοσπονδίωσης δεν βρήκαν πρόσφορο έδαφος στη δεκαετία του ’20. Ο δρόμος που επιλέχθηκε από τον Jean Monnet και τον Robert Schuman, κατά τη δεκαετία του ’50, ήταν αυτός της «ανοικτής πορείας». Η επιλογή των δύο σκαπανέων της ολοκλήρωσης ήταν: συνεργασία στον αμοιβαία επωφελή τομέα της οικονομίας (άνθρακας, χάλυβας, ατομική ενέργεια και μετέπεια Οικονομική Κοινότητα), με μια αδιόρατη προοπτική για περαιτέρω εμβάθυνση. Οι πανευρωπαϊκές μεταπολεμικές καχυποψίες ενώπιον ισοπεδωμένων πόλεων και χωριών δεν παρείχε το δικαίωμα για περισσότερο μεγαλεπίβολα σχέδια. 
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έφτασε να αποκληθεί ως «οικονομικός γίγαντας, αλλά πολιτικός νάνος», σε μια προφανή περιπαικτική διάθεση των επικριτών της να καυτηριάσουν την έλλειψη σαφούς πολιτικής οντότητας. Μια περαιτέρω ανάλυση ως προς τα θετικά και τα αρνητικά του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου της Ένωσης θα εξέτρεπε τον θεματικό άξονα του παρόντος άρθρου σε νομικά μονοπάτια που χρήζουν μεγάλης ανάλυσης. Αυτό που για την ώρα μπορώ να σημειώσω για τον «Καλλέργη» είναι το γεγονός ότι θα μείνει στην ιστορία γιατί δεν ντράπηκε να οραματιστεί και να δοκιμάσει ένα όραμα που σήμερα, εννέα δεκαετίες αργότερα, όλο και περισσότεροι σκέπτονται ως πιθανή διέξοδο από την περιδίνηση: το όραμα μιας ενιαίας ομοσπονδιακής Ευρώπης. 
Jean Monnet
Σε κάθε περίπτωση κανείς, και πολύ περισσότερο ο γράφων, δεν είναι σε θέση να τοποθετηθεί ειλικρινά για το τι μέλλει γενέσθαι στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Ευχή του ανθρώπου αισθάνεται Ευρωπαίος πολίτης και επιζητεί κάτι καλύτερο για το μέλλον το δικό του και των παιδιών του είναι η επανεκκίνηση του όλου συστήματος στη βάση της διάσημης πλέον ρήσης του Jean Monnet: «Αυτό που έχει σημασία δεν είναι να είσαι αισιόδοξος ή απαισιόδοξος, αλλά να είσαι αποφασισμένος».