Monday, February 20, 2017

Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή: Ο Έλληνας «δάσκαλος» του Αϊνστάιν

Συντάκτης Γιώργος Θεοδωρίδης

Τον Φεβρουάριο του 1950 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 77 ετών, ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή. Ο Βερολινέζος μαθηματικός υπήρξε ένας από τους ελάχιστους Έλληνες επιστήμονες που κατάφεραν να καταξιωθούν σε παγκόσμιο επίπεδος αρχές του ‘20ού αιώνα. Η κληρονομιά του όμως δεν είναι μόνο αυτή που γράφουν τα βιβλία και που ούτε κι αυτή διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία σήμερα...        Ο Καραθεοδωρή ήταν γνωστός εκτός Ελλάδας ως Konstantin Carathéodory και συχνά αναφέρεται (λανθασμένα) ως Καραθεοδωρής. Το επιστημονικό έργο του επεκτείνεται σε πολλούς τομείς των Μαθηματικών, της Φυσικής και της Αρχαιολογίας. Είχε σημαντικότατη συνεισφορά ιδιαίτερα στους τομείς της πραγματικής ανάλυσης, της συναρτησιακής ανάλυσης και της θεωρίας μέτρου και της ολοκλήρωσης. Τα περισσότερα έργα του τα έγραψε στα γερμανικά. 
Ο πατέρας του, Στέφανος Καραθεοδωρή, ήταν νομικός από την Κωνσταντινούπολη με καταγωγή από το Μποσνοχώρι ή Βύσσα της Δυτικής Θράκης. Εργάστηκε ως διπλωμάτης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αρχικά ως γραμματέας και κατόπιν ως πρέσβης του Σουλτάνου στις Βρυξέλλες, την Αγία Πετρούπολη και το Βερολίνο. Η μητέρα του Καραθεοδωρή, Δέσποινα, το γένος Πετροκοκκίνου, καταγόταν από τη Χίο. 
Η μητέρα του πέθανε όταν ο Κωνσταντίνος ήταν μόλις έξι ετών και ο νεαρός Καραθεοδωρή ανατράφηκε από τη γιαγιά του, Ευθαλία Πετροκοκκίνου. Μεγάλωσε σε ένα ευρωπαϊκό, επιστημονικό και αριστοκρατικό περιβάλλον. Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στις Βρυξέλλες, όπου ο πατέρας του ήταν πρέσβης της Υψηλής Πύλης από το 1875, με αποτέλεσμα να έχει ως μητρική γλώσσα τα ελληνικά και τα φλαμανδικά. Πριν ακόμη μπει στην εφηβεία μιλούσε τουρκικά και γερμανικά. 
Από το 1883 έως το 1885 φοίτησε σε σχολεία της Ριβιέρα και του Σαν Ρέμο. Φοίτησε για ένα χρόνο σε γυμνάσιο των Βρυξελλών, όπου στο μάθημα της Γεωμετρίας αισθάνθηκε την αγάπη και την κλίση που είχε για τα Μαθηματικά. Το 1886 εγγράφτηκε στο γυμνάσιο Ατενέ Ρουαγιάλ των Βρυξελλών, από όπου αποφοίτησε το 1891. Στο Βέλγιο τότε γινόταν διαγωνισμός μαθηματικών, στον οποίο κλήθηκε η τάξη του να διαγωνιστεί για δύο χρονιές κατά σειρά, και ο Καραθεοδωρή πήρε την πρώτη θέση και τις δύο χρονιές. 
Από το 1891 έως το 1895 σπούδασε πολιτικός μηχανικός στη Στρατιωτική Σχολή του Βελγίου, στις Βρυξέλλες. Με την αποφοίτησή του, το 1895, αποδέχτηκε την πρόσκληση του θείου του, Αλέξανδρου Καραθεοδωρή, ο οποίος ήταν γενικός διοικητής της Κρήτης, και τον επισκέφθηκε στα Χανιά. Εκεί γνωρίστηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Αργότερα μετέβη στη Λέσβο, όπου μετείχε στην κατασκευή έργων οδοποιίας, ενώ το 1898 πήγε στην Αίγυπτο για να εργαστεί ως μηχανικός στη βρετανική εταιρεία που κατασκεύαζε το φράγμα στο Ασουάν. 
Στην Αίγυπτο συνέχισε να μελετά μαθηματικά συγγράμματα, ενώ παράλληλα έκανε μετρήσεις στην κεντρική είσοδο της πυραμίδας του Χέοπα, τις οποίες και δημοσίευσε. Στην Αίγυπτο, ο Καραθεοδωρή κατάλαβε πόσο μεγάλη γοητεία και επιρροή ασκούσαν επάνω του τα Μαθηματικά και συνειδητοποίησε πως η δουλειά του μηχανικού δεν ήταν εκείνη που αναζητούσε το ανήσυχο πνεύμα του. Έτσι το 1900, ο 27χρονος πια Καραθεοδωρή, προς μεγάλη έκπληξη των δικών του, αποφάσισε να εγκαταλείψει το επάγγελμα του μηχανικού και να πάει στη Γερμανία για να σπουδάσει Μαθηματικά. Για δύο χρόνια παρακολούθησε μαθήματα Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Στο Βερολίνο ο Καραθεοδωρή είχε την τύχη να παρακολουθήσει μαθήματα από μεγάλους μαθηματικούς όπως ο Χέρμαν Σβαρτς (Herman Schwarz), ο Γκέοργκ Φρομπένιους (Georg Frobenius), ο Έρχαρντ Σμιτ (Erhard Schmidt) και ο Λάζαρος Φουξ (Lazarus Fuchs). Ο Σμιτ το φθινόπωρο του 1901 έφυγε για το πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν και παρακίνησε τον Καραθεοδωρή να αποφασίσει να εγκατασταθεί κι εκείνος εκεί. Έτσι το 1902, ο Καραθεοδωρή μεταγράφηκε στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν για να κάνει διδακτορική διατριβή υπό την επίβλεψη του Χέρμαν Μινκόβσκι (Hermann Minkowski). 
Το Γκέτινγκεν εκείνη την εποχή είχε θεωρηθεί σαν το μεγαλύτερο κέντρο των Μαθηματικών και δύο διάσημοι καθηγητές, ο Νταβίντ Χίλμπερτ (David Hilbert) και ο Φέλιξ Κλάιν (Felix Klein), δίδασκαν εκεί. Αυτοί οι δύο σπουδαίοι μαθηματικοί επέδρασαν πολύ στη ζωή και στη σταδιοδρομία του ως μαθηματικού. Ο Καραθεοδωρή αναγορεύτηκε διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν το 1904 και αμέσως μετά ζήτησε να εργαστεί στην Ελλάδα. Οι αρμόδιοι όμως του απάντησαν ότι είχε ελπίδες να διοριστεί μόνο σαν δάσκαλος σε σχολεία της επαρχίας. Τότε γύρισε στη Γερμανία, όπου τον επόμενο χρόνο (Μάρτιος 1905) αναγορεύτηκε υφηγητής των Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν. Στο ίδιο πανεπιστήμιο δίδαξε μέχρι το 1908. Την ίδια χρονιά παντρεύτηκε την τότε 24χρονη Ευφροσύνη, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά, τον Στέφανο και τη Δέσποινα. 
Από το 1909 έως το 1920 δίδαξε Μαθηματικά σε διάφορα γερμανικά ακαδημαϊκά ιδρύματα: Αννόβερο, Μπρέσλαου, Γκέτινγκεν και Βερολίνο. Η φήμη του ως μαθηματικού τον έφερε σε φιλική και επαγγελματική επαφή με άλλους μεγάλους ομολόγους της εποχής του, όπως ο Μαξ Πλανκ, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, ο Σβαρτς, ο Φρομπένιους, ο Σμιτ, ο Ντάβιντ Χίλμπερτ, ο Κλάιν, κ.ά. 
Ιδιαίτερη ήταν η σχέση που συνέδεε τον Καραθεοδωρή με τον Άλμπερτ Αϊνστάιν. Οι δύο άνδρες γνωρίσθηκαν το 1915 διατήρησαν μια επιστημονική σχέση, στηριγμένη στην αλληλοεκτίμηση. Τότε άρχισε και το ενδιαφέρον του Καραθεοδωρή για τη Θεωρία της Σχετικότητας. 
Το 1911, μετά από πρόσκληση του Ελευθέριου Βενιζέλου, ο Καραθεοδωρή συμμετείχε στην επιτροπή επιλογής καθηγητών για το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 1913 έγινε καθηγητής της Α΄ έδρας της μαθηματικής επιστήμης του Πανεπιστημίου του Γκέντινγκεν, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 1918. Το 1920, πάλι με πρόσκληση του Βενιζέλου, ανέλαβε να οργανώσει το Ιωνικό Πανεπιστήμιο στη Σμύρνη. 

Στη Σμύρνη ο Καραθεοδωρή έμεινε μέχρι την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου, τον Αύγουστο του 1922. Όταν οι Τούρκοι εισέβαλαν στην πόλη, ο 49χρονος Καραθεοδωρή κατόρθωσε να διασώσει τη βιβλιοθήκη και πολλά από τα εργαστηριακά όργανα του Ιωνικού Πανεπιστημίου και να τα μεταφέρει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η δωρεά Καραθεοδωρή βρίσκεται μέχρι τις μέρες μας στο Μουσείο Φυσικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1922 διορίστηκε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1923 διορίσθηκε καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. 
Μάλλον απογοητευμένος από τη μίζερη κατάσταση των ελληνικών πανεπιστημίων, εγκατέλειψε την Ελλάδα το 1924, για να αναλάβει καθηγητική θέση στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, που εκείνο τον καιρό ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της Γερμανίας και δίδασκαν σε αυτό κορυφαία ονόματα. Το Νοέμβριο του 1926, έγινε μέλος στη νεοϊδρυθείσα Ακαδημία Αθηνών για την τάξη των Θετικών Επιστημών. Το 1928, ανταποκρινόμενος σε πρόσκληση από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και την Αμερικανική Μαθηματική Εταιρεία, επισκέφθηκε τις ΗΠΑ μαζί με τη γυναίκα του, για έναν σχεδόν χρόνο, για να δώσει διαλέξεις σε διάφορα αμερικανικά πανεπιστήμια, ανάμεσά στα οποία το Πανεπιστήμιο Πρίνστον, το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, το Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Ώστιν και άλλα. 
Το 1930, πάλι μετά από πρόσκληση του Βενιζέλου, ανέλαβε καθήκοντα κυβερνητικού επιτρόπου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για να βοηθήσει στην αναδιοργάνωση του πρώτου και στην οργάνωση του νεοσύστατου δεύτερου. 
Το 1932, επέστρεψε στην έδρα του στο Μόναχο και παρέμεινε στην πόλη αυτή, ακόμα και κατά τα δύσκολα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αμφιλεγόμενος είναι ο ρόλος του κατά τη διάρκεια του Γ΄ Ράιχ και η στάση του απέναντι στο ναζιστικό καθεστώς, ενώ άλλοι επιστήμονες στάθηκαν κριτικά απέναντι στον Χίτλερ. Διετέλεσε επίτροπος της Εκκλησίας του Σωτήρος στο Μόναχο, διορισμένος από το ναζιστικό καθεστώς. Το 1945, διάφορα αμερικανικά πανεπιστήμια τον προσκάλεσαν για να εγκατασταθεί και να διδάξει στις ΗΠΑ, αλλά προτίμησε να μείνει στη Γερμανία, αφού ήταν ηλικιωμένος και είχε ήδη χάσει την σύντροφό του. 
Τον Δεκέμβριο του 1949 έδωσε την τελευταία του διάλεξη στο Μόναχο. Πέθανε δύο μήνες αργότερα. Η σορός του ενταφιάστηκε στο Κοιμητήριο Waldfriedhof του Μονάχου. 
Επιστολή του Αϊνστάιν προς τον Καραθεοδωρή, 1916: 
«Αν θέλετε να μπείτε στον κόπο να μου εξηγήσετε ακόμα και τους κανονικούς μετασχηματισμούς θα βρείτε έναν ευγνώμονα και ευσυνείδητο ακροατή. Αν όμως λύσετε και το πρόβλημα των κλειστών γραμμών του χρόνου, θα σταθώ μπροστά σας με σταυρωμένα χέρια. Πίσω από αυτό υπάρχει κρυμμένο κάτι που είναι αντάξιο του ιδρώτα των καλυτέρων.». 
Επίλογος – Υστεροφημία – What if ? 
Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή υπήρξε μία μεγάλη μορφή των θετικών επιστημών στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Υπήρξε ταυτόχρονα ένας ακαδημαϊκός παγκοσμίου βεληνεκούς. Οι παραπάνω λέξεις, γραμμένες από το χέρι του Άλμπερτ Αϊνστάιν, φανερώνουν του λόγου το αληθές. Ο Καραθεοδωρή όμως δεν κατέκτησε ποτέ την υστεροφημία που του αναλογεί ανάμεσα στους σύγχρονους Έλληνες. Η εκτίμηση των ομοτέχνων του δεν συνοδεύτηκε μέχρι τις μέρες μας από μια ευρύτερη γνώση της προσωπικότητας και του έργου του από τον πολύ κόσμο. 
Η συνεισφορά του Καραθεοδωρή στην επιστήμη είναι καταγεγραμμένη, αποδεδειγμένη και αναμφισβήτητη από τους επαΐοντες του κλάδου του. Ο γράφων, ως πολιτικός επιστήμονας, δεν διανοείται να ψηλαφήσει το ζήτημα της επιστημονικής εμβέλειας του «δασκάλου» του Αϊνστάιν. Όμως, σε μια προσέγγιση της παρακαταθήκης που εκείνος άφησε στην ελληνική ιστορία και κοινωνία, πρέπει να σημειωθεί ότι η σχέση του με την Ελλάδα αποτελεί κλασικό υπόδειγμα αυτού που οι ιστορικοί ονομάζουν “What if”. 
- Τι θα γινόταν αν δεν συνέβαινε η Μικρασιατική Καταστροφή και ο Καραθεοδωρή κατάφερνε να οργανώσει το Ιωνικό Πανεπιστήμιο; 
  • Η Ελλάδα σήμερα θα είχε αναπτυχθεί και στις δύο όχθες του Αιγαίου και αν ο Καραθεοδωρή είχε αφεθεί να κάνει τη δουλειά του χωρίς πολιτικές πιέσεις και στρατιωτικές παρεμβάσεις, το Ιωνικό Πανεπιστήμιο θα είχε δημιουργήσει άξιο επιστημονικό προσωπικό καταγόμενο από όλες τοπικές εθνότητες (Τούρκους, Έλληνες, Αρμενίους και Εβραίους). 

- Τι θα γινόταν αν το ελληνικό πανεπιστήμιο φρόντιζε να κρατήσει στις τάξεις του τον Καραθεοδωρή και να μην τον αναγκάσει να επιστρέψει πάλι στη Γερμανία;
  • Για τον ίδιο τον Καραθεοδωρή, ως επιστήμονα, τίποτα. Το έργο του και η αφοσίωσή του στην επιστήμη τού πρόσφεραν από νωρίς την καταξίωση μεταξύ των συναδέλφων του.
  • Για εμάς τους νεότερους Έλληνες, όμως, η τότε εγκληματική ανικανότητα του ελληνικού δημοσίου πανεπιστημίου και του ελληνικού κράτους να κρατήσουν αυτόν τον πνευματικό ογκόλιθο στη χώρα του, δημιούργησε ένα πραγματικό πνευματικό «κενό». Δεν διδαχθήκαμε ποτέ τον Καραθεοδωρή ως μαθητές. Δεν ήρθαμε σε επαφή με το πνεύμα του και επομένως δεν συνειδητοποιήσαμε ποτέ ότι ο «δάσκαλος» του Άλμπερτ Αϊνστάιν ήταν Έλληνας. 

Η ιστορία συχνά πονάει. Το ζήτημα είναι να μην την επαναλαμβάνουμε. Και αυτό το διαχρονικό μάθημα δεν το έχουμε πάρει ακόμη.