Friday, May 20, 2016

Προς τα χειμαδιά και πίσω, ένα όμορφο ταξίδι γνώσεων

Όπως είπαμε, η αγάπη μας για τις παραδόσεις του τόπου μας κι η ευχαρίστησή μας να ταξιδεύουμε μας έφεραν στη νότια Πίνδο και συγκεκριμένα στα χωριά του Ασπροποτάμου (Αχελώος). Ανάμεσα στα Τζουμέρκα, το Μέτσοβο και το Πετρούλι, στο δυτικό τμήμα του νομού Τρικάλων βρίσκονται βλάχικα χωριά απίστευτης ομορφιάς μέσα στα έλατα. Επίσης, ένα δίκτυο ρεμάτων και μικρών ποταμών σχηματίζουν τον Αχελώο.
Όρος Περιστέρι
Εντυπωσιακός προορισμός για εμάς ήταν το τελευταίο χωριό του νομού Τρικάλων, στα σύνορα με την Ήπειρο, το Χαλίκι, σε υψόμετρο 1160μ., στους πρόποδες του όρους Περιστέρι.
Από εκεί προσπαθήσαμε να προσεγγίσουμε τις πηγές Βερλίγκας που βρίσκονται μέσα σε ένα αλπικό τοπίο, απ’ όπου πηγάζουν τρία μεγάλα ποτάμια: ο Αχελώος, ο Άραχθος και ο Πηνειός. Περπατήσαμε για αρκετές ώρες σε υψόμετρο 2000μ. και φτάσαμε πολύ κοντά στις πηγές, όμως οι αντίξοες καιρικές συνθήκες (καταιγίδα) δε μας επέτρεψαν να τις προσεγγίσουμε κι έτσι επιστρέψαμε στο χωριό Χαλίκι.
Πηνειός
Φυσικά στεναχωρηθήκαμε, όμως έτσι είναι η φύση! Επιστρέψαμε, λοιπόν, πίσω στο χωριό Χαλίκι, το οποίο ήταν ερημωμένο, κάτι που έκανε ιδιαίτερη εντύπωση στην Ελένη, αλλά και σε εμένα παρ’ όλο που οι πρόγονοί μου δραστηριοποιήθηκαν στην οροσειρά της Πίνδου, αλλά και κατοίκησαν σε αυτή, μετοικώντας ωστόσο σε πιο ζεστά μέρη κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Όρος Περιστέρι,
μονοπάτι προς τη λίμνη Βερλίγκα
Προσπάθησα να εξηγήσω αναλυτικότερα στην Ελένη το φαινόμενο αυτό με απλές αναφορές της οικογένειας μου από γενιά σε γενιά. Οι σκληροτράχηλοι κάτοικοι της περιοχής αυτής, οι οποίοι ονομάζονται μέχρι και σήμερα Βλάχοι, ζούσαν νομαδική ή ημινομαδική ζωή. Για το φαινόμενο αυτό έχουν γίνει πολλές έρευνες και έχουν γραφτεί αρκετά βιβλία περιγράφοντας τις αιτίες αυτού του τρόπου ζωής ως περίπλοκες. Ουσιαστικά, όμως, το θέμα αυτό είναι πολύ απλό. Η αιτία είναι η φύση! Αυτή έδωσε τις λύσεις στους ανθρώπους, τις οποίες ακολούθησαν με σεβασμό, και με αυτό τον τρόπο τους οδήγησε στην εξέλιξή τους.
Ήδη από τα παλαιολιθικά χρόνια υπάρχουν ευρήματα κυνηγών  της περιόδου αυτής, οι οποίοι ξεκινούσαν ακολουθώντας τα θηράματά τους μέχρι την περιοχή της Σαμαρίνας, που είναι χτισμένη σε  μεγάλο υψόμετρο, αφού βρίσκεται στις πλαγιές του βουνού Σμόλικα. Αυτή είναι και μια πρώτη μετακίνηση των ανθρώπων των περιοχών αυτών.
Αργότερα, αυτοί οι ιδιαίτερα έξυπνοι άνθρωποι δημιούργησαν οικισμούς συνεχίζοντας ωστόσο να ακολουθούν τον ημινομαδικό τρόπο ζωής. Έχτισαν σπίτια όμορφα από υλικά που τους παρείχε ο τόπος, σεβόμενοι τη φύση και διατηρώντας το τοπίο αναλλοίωτο, δίνοντάς μας την ευκαιρία  να το θαυμάζουμε μέχρι και σήμερα.
Κύρια ασχολία τους ήταν η κτηνοτροφία. Από τα αιγοπρόβατα έπαιρναν το γάλα, το δέρμα, το μαλλί και το κρέας, από τα οποία εξασφάλιζαν κατά κύριο λόγο την επιβίωσή τους.
Χειμαδιά
Μαθαίνοντας αυτό αναρωτήθηκα για ποιο λόγο έπρεπε να μετακινηθούν. Την απάντηση μου την έδωσε κάποιος συγγενής μου, ο οποίος είχε ακολουθήσει τον ημινομαδικό τρόπο ζωής. Γύρω στα μέσα του φθινοπώρου, περίπου την ημέρα του Αγίου Δημητρίου, τα αιγοπρόβατα κατεβαίνουν από τα βουνά από μόνα τους, σε πιο ζεστά μέρη, σε κάμπους (χειμαδιά), για να εξασφαλίσουν την τροφή τους. Οι κάτοικοι των χωριών της Πίνδου, αντί να τα εμποδίσουν, τα ακολουθούσαν κι έτσι εγκαθίσταντο και οι ίδιοι καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα στον κάμπο και επέστρεφαν το καλοκαίρι.



Χειμαδιά
Η μετακίνησή τους αφορούσε την κάθε φατρία ξεχωριστά μαζί με τα ζωντανά της και κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν, αφού έπρεπε να περάσουν  από βουνά, να περπατήσουν δίπλα από απότομους γκρεμούς, να διασχίσουν ορμητικά ποτάμια και να αντιμετωπίσουν τις καιρικές συνθήκες. Η διαδρομή αυτή διαρκούσε πολλές μέρες με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να αναγκάζονται να διανυκτερεύουν σε σκηνές. Υπήρχαν μάλιστα αγωγιάτες, δηλαδή σύγχρονοι μεταφορείς, που είχαν στην κατοχή τους άλογα και μουλάρια και βοηθούσαν επί πληρωμή τις φατρίες να μεταφέρουν τα υπάρχοντά τους. Η τάξη, η πειθαρχία και η οργάνωσή τους ήταν υποδειγματική.
Προς τα Χειμαδιά
Χάρη στις μετακινήσεις αυτές οι άνθρωποι κατάφεραν να γίνουν σωματικά αλλά και πνευματικά δυνατοί, να γνωρίσουν κάθε σπιθαμή της περιοχής αυτής και να κυριαρχήσουν και να ελέγξουν την Εγνατία Οδό και τη Βασιλική Στράτα.
Στα Ρωμαϊκά χρόνια, οπότε οι άνθρωποι αυτοί απέκτησαν την ονομασία Βλάχοι, οι Ρωμαίοι κατακτητές θέλοντας να ελέγξουν τις επιδρομές από την Ανατολή και το Βορρά, έθεσαν τους κατοίκους αυτούς ως «οροφύλακες», δηλαδή φρουρούς των περασμάτων, ενώ κάποιοι από αυτούς στρατολογήθηκαν αποκτώντας μάλιστα και αξιώματα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, οι Βλάχοι γλωσσικά να εκλατινιστούν, δημιουργώντας και μια δεύτερη λατινογενή γλώσσα, που διατηρείται μέχρι και σήμερα.
Σκεφτόμενος αυτή την ιστορία και συνειδητοποιώντας ότι ανάμεσα σε αυτούς τους νομάδες βρίσκονταν και πρόγονοί μου, κατάλαβα το λόγο για τον οποίο επιδιώκω να ταξιδεύω και αγαπώ να ανακαλύπτω τη φύση, η οποία κάθε φορά έχει να σου προσφέρει κάτι καινούριο. Κι ακόμα περισσότερο χαίρομαι που βρήκα έναν άνθρωπο να συναισθάνεται αυτή την αγάπη για τη φύση.
Μέσα από αυτές τις μετακινήσεις, οι Βλάχοι ήρθαν σε επαφή με τους ανθρώπους που ζούσαν στον κάμπο αναπτύσσοντας το εμπόριο και τέχνες όπως η ξυλουργία, η αργυροχρυσοχοΐα και αγιογραφία. Οι γυναίκες επεξεργάζονταν το μαλλί από τα αιγοπρόβατα και ύφαιναν στον αργαλειό ρουχισμό, κεντήματα και κουβέρτες, τις βελέντζες, τις οποίες πουλούσαν στις εμποροπανηγύρεις των γύρω περιοχών και στα Βαλκάνια μέχρι και τις περιοχές του Δούναβη, εφόσον το επέτρεπαν οι συνθήκες με τα καραβάνια, μια εξέλιξη των αγωγιατών.
Καραβάνια
Κατά τα βυζαντινά χρόνια και λίγο πριν την πτώση της Πόλης, οι Οθωμανοί περνούν τις διαβάσεις της Πίνδου με σκοπό να καταλάβουν τα Γιάννενα. Όμως, οι νέοι κατακτητές αδυνατούσαν να υποτάξουν με όπλα τα χωριά αυτά. Οι γενναίοι κάτοικοι τούς προκαλούσαν μπελάδες με συνεχείς επιδρομές εναντίον τους αναγκάζοντάς τους να αναγνωρίσουν την οροσειρά της Πίνδου ως αυτόνομη περιοχή. Μάλιστα, παραχωρήθηκαν και προνόμια. Παρ’ όλες τις ευνοϊκές συμφωνίες, τα βλαχοχώρια δεν ήταν δυνατόν να συμβιβαστούν με αυτές και να συνυπάρξουν με τους κατακτητές. Η εθνική συνείδηση και η αγάπη τους για την πατρίδα ήταν μεγάλη. Ξεκίνησαν, λοιπόν, επιδρομές εναντίον τους. Σε μια από αυτές, με αρχηγό τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, τελευταίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου, εξαπέλυσαν επίθεση στα πεδινά της Θεσσαλίας κυνηγώντας τους μέχρι και τις Σέρρες. Οι επιδρομές αυτές μειώθηκαν καθ’ ότι ήταν μάταιες μετά από την πτώση της Πόλης.
Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, οι αδούλωτοι και αυτόνομοι Βλάχοι κατάφεραν να συνεισφέρουν τα μέγιστα στη διατήρηση και την ανάπτυξη του ελληνικού πολιτισμού, στις παραδόσεις και την ελληνική γλώσσα, ενώ διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στον απελευθερωτικό αγώνα. Πλέον, οι μετακινήσεις γίνονταν από τους κάμπους προς τα χωριά της Πίνδου, ώστε να εξασφαλιστεί η ασφάλεια των ανθρώπων αυτών, ενώ οι Βλάχοι μετακινήθηκαν προς τον Όλυμπο και τα Πιέρια Όρη όπου σχημάτισαν συνοικίες και δημιούργησαν δεσμούς αλληλεγγύης μεταξύ της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας.
Διαδρομή προς Μέτσοβο
Διαδρομή προς Μέτσοβο
Με αφορμή την εντυπωσιακή ιστορία των βλάχικων πληθυσμών, μας δημιουργήθηκε η επιθυμία να επισκεφθούμε τη Σαμαρίνα. Η διαδρομή ήταν μαγευτική. Περάσαμε μέσα από το γραφικό Μέτσοβο, δοκιμάζοντας τα τοπικά τυριά και άλλα προϊόντα και κατευθυνθήκαμε στο Ανατολικό Ζαγόρι, όπου και ξεκίνησε για εμάς μια μικρή περιπέτεια. Ήμασταν ήδη σε μεγάλο υψόμετρο και οι δρόμοι εξαιτίας των καιρικών συνθηκών και των κατολισθήσεων σε πολλά σημεία ήταν γκρεμισμένοι και φυσικά επικίνδυνοι. Το τοπίο μας έκοβε την ανάσα. Δεξιά και αριστερά υπήρχαν καταπράσινα δέντρα. Κατά τόπους έβρεχε, ενώ συχνά η ομίχλη ήταν τόσο πυκνή ώστε μας επέτρεπε να βλέπουμε μόνο ελάχιστα μέτρα μπροστά μας. Ύστερα από αρκετές δυσκολίες και πολλές ώρες διαδρομής, φτάσαμε αργά το βράδυ στη Σαμαρίνα. Βέβαια, ούτε εγώ ούτε και η Ελένη μετανιώσαμε στιγμή γι’ αυτήν την εμπειρία!
Μέτσοβο
Φυσικά, η ανάγκη για ξεκούραση ήταν επιβεβλημένη. Για καλή μας τύχη, συναντήσαμε στην πλατεία του χωριού έναν εξαίρετο και πρόσχαρο άνθρωπο, τον Αβέλλα Λάκη, που προσφέρθηκε να μας φιλοξενήσει στα ενοικιαζόμενα δωμάτια «Γεροσμόλικας» που διατηρεί.
Σαμαρίνα
Την επόμενη μέρα το πρωί, παρατηρήσαμε ότι βρισκόμασταν σε ένα χωριό καταπληκτικό. Χτισμένο σε περίοπτη θέση, στις πλαγιές του όρους Σμόλικα, σε υψόμετρο 1650μ., η Σαμαρίνα είναι το ψηλότερο χωριό των Βαλκανίων!
Εδώ είναι η χαρά του φυσιολάτρη και όχι μόνο! Μπορεί κανείς να περιηγηθεί στην κοιλάδα της Βάλια Κίρνα ή όπως ίσως ακούσετε να την αναφέρουν «Κοιλάδα του Διαβόλου», να προσεγγίσει τον όμορφο καταρράκτη του Άπα Σπιντζουριάτα (Κρεμαστό Νερό) και τον Σμόλικα μέχρι τη δρακόλιμνη, φυσικά με τη βοήθεια ειδικών και ντόπιων, και να επισκεφθεί τη Βασιλίτσα και το χιονοδρομικό της κέντρο. Για εκείνους που προτιμούν τις καλοκαιρινές αποδράσεις , το χωριό δε θα σας απογοητεύσει, αφού εκεί ζουν περί τους 5.000 κατοίκους, ντόπιοι και μη, ενώ υπάρχουν διάφορες δραστηριότητες για να ασχοληθείτε.
Στη συνέχεια καθίσαμε με την Ελένη στην ταβέρνα που υπάρχει κάτω από τα δωμάτια του κυρίου Αβέλλα, την οποία διαχειρίζεται επίσης ο ίδιος. Μας προσέφερε ένα όμορφο πρωινό σε πολύ οικονομική τιμή, ενώ αυτό που μας εντυπωσίασε ιδιαίτερα ήταν ο περιποιημένος και καθαρός χώρος της ταβέρνας. Η μέρα ήταν πολύ κρύα, έξω χιόνιζε, όμως εμείς καθόμασταν δίπλα στη ζέστη ενός παραδοσιακού τζακιού. Νιώθαμε σαν να βρισκόμασταν στο σπίτι μας!
Σαμαρίνα
Παρατηρήσαμε τον κύριο Αβέλλα, έναν άνθρωπο ευγενικό, ζωντανό και ενεργητικό που γνωρίζει πολύ καλά πώς να περιποιηθεί τους φιλοξενούμενούς του. Κρίμα που δεν μπορούσαμε να μείνουμε μέχρι το γεύμα, ώστε να απολαύσουμε την σπιτική κουζίνα!
Στο χώρο υπήρχαν και άλλοι πρόσχαροι θαμώνες που ήταν πάντα πρόθυμοι να μοιραστούν μαζί μας οποιαδήποτε πληροφορία χρειαζόμασταν. Ανάμεσα σε αυτούς, αναγνώρισα και έναν άνδρα, ο οποίος, το προηγούμενο βράδυ, μου πρόσφερε τα τσιγάρα του, αφού τα δικά μου είχαν τελειώσει και δεν υπήρχε κοντά κάποιο περίπτερο ανοιχτό.
Η ματιά μου περιπλανήθηκε στο χώρο και σταμάτησε σε κάποιες φωτογραφίες, ασπρόμαυρες που στόλιζαν τους τοίχους. Την ίδια στιγμή, ήρθε στη συντροφιά μας και ο κύριος Αβέλλας. Του μιλήσαμε για τα ενδιαφέροντά μας, για το blog μας και για το πόσο μας αρέσει να ανακαλύπτουμε την ιστορία και τη λαογραφία του τόπου μας. Αμέσως, εκείνος άρχισε να μας μιλά για την ιστορία της Σαμαρίνας.
Γυναίκες της Πίνδου
Συνομιλώντας μαζί του, οι απόψεις μας για τα ταξίδια και τις μετακινήσεις ταίριαξαν απόλυτα. Εκείνο όμως που γυρνούσε στο μυαλό μου όλη αυτή την ώρα ήταν οι φωτογραφίες στους τοίχους που έδειχναν ανθρώπους οι οποίοι ήταν προφανές ότι συμμετείχαν σε πολέμους. Για το λόγο αυτό, η συζήτησή μας πέρασε στους σπουδαίους ήρωες της Σαμαρίνας, που πήραν μέρος σε όλους του απελευθερωτικούς αγώνες.
Όσον αφορά το γλωσσικό ιδίωμα, Οι βλαχόφωνοι Έλληνες είναι απόγονοι των γηγενών κατοίκων της Βορείου Ελλάδος, οι οποίοι κατά την διάρκεια της ρωμαϊκής κατακτήσεως υπέστησαν μία αλλοίωση στο γλωσσικό τους ιδίωμα και συνήθισαν να μιλούν τα Βλάχικα, δηλαδή μία διάλεκτο ελληνολατινική. Η γλωσσική αυτή ιδιομορφία δεν τους απομάκρυνε από τον Ελληνισμό και την Ορθόδοξη Ρωμιοσύνη. Παρά τις προσπάθειες διαφόρων εθνικιστικών και εκκλησιαστικών προπαγανδών η συντριπτική πλειοψηφία των Βλάχων παρέμεινε ριζωμένη στην ελληνικότητα και στην Ορθοδοξία. Οι Βλάχοι, δηλαδή οι βλαχόφωνοι Έλληνες, μας έδωσαν μεγάλους Εθνικούς Ευεργέτες, οι οποίοι πλούτισαν μεν εκτός Ελλάδος, άλλα έστειλαν τα χρήματά τους για να χτιστούν Ναοί, Σχολεία και περικαλλή ιδρύματα στην Ελλάδα. 

Γυναίκες της Πίνδου
μεταφέρουν τραυματισμένο στρατιώτη
Πλέον είχε έρθει η ώρα να ρωτήσουμε για όλες εκείνες τις φωτογραφίες που κοσμούσαν το χώρο της ταβέρνας «Γεροσμόλικας». Ο κύριος Αβέλλας μας είπε ότι στις φωτογραφίες ήταν άνθρωποι από την οικογένειά του που είχαν λάβει μέρος στους απελευθερωτικούς αγώνες. Στη Σαμαρίνα διεξήχθη η μάχη της Πίνδου με το ηρωικό Απόσπασμα της Πίνδου το 1940, η οποία σήμανε την αντεπίθεση των Ελλήνων εναντίον του ιταλικού στρατεύματος και έφτασε έως το Τεπελένι, χωρίς ο εχθρός να αναρωτηθεί ποιον πήγε να κατακτήσει, αφού ακόμα και οι γυναίκες της Πίνδου συμμετείχαν ενεργά στον αγώνα! Του αποκάλυψα δε ότι και οι παππούδες μου πήραν μέρος στον πόλεμο του 1940, ενώ κατάγομαι από την ευρύτερη περιοχή και συγκεκριμένα από τα Ιωάννινα, και γι’ αυτό το λόγο χάρηκε ιδιαίτερα. Με εντυπωσίασε το γεγονός ότι υπάρχουν οικογένειες που έχουν το ίδιο επίθετο με εμένα, όπως με πληροφόρησε ο ίδιος, κάτι το οποίο γνώριζα, όπως επίσης και την ιστορία του τραγουδιού «Παιδιά της Σαμαρίνας». 
Έξοδος του Μεσολογγίου
Το τραγούδι μιλά για τη συμμετοχή 120 Σαμαριναίων στην αθάνατη φρουρά των Μακεδόνων στην Έξοδο του Μεσολογγίου το 1826 με αρχηγό τον Μίχο Φλώρο. Μερικά από τα ονόματα των μαχητών που διέσωσε η παράδοση ήταν του Μακρή, του Μανάκα, του Αβραμούλη, του Συράκου, του Γκιολδάρη, του Τζίμου και του Μ. Μπούσια. Ο καπετάνιος Μίχος Φλώρος βαριά τραυματισμένος έδωσε στους 33 πολεμιστές που σώθηκαν την τελευταία του διαταγή, τα λόγια του τραγουδιού «παιδιά της Σαμαρίνας». Οι 33 Σαμαριναίοι που σώθηκαν και επέστρεψαν στο χωριό, έφεραν το κακό μαντάτο. Μάλιστα, τα παλικάρια του καπετάνιου έγραψαν τα λόγια αυτά στη φουστανέλα για να μην χαθούν τα οποία αργότερα έγιναν μοιρολόι. Ενδιαφέρθηκα να μάθω εάν ο Μ. Μπούσιας βρισκόταν ανάμεσα στους 33 Σαμαριναίους που επέστρεψαν στο χωριό ή εάν έπεσε στη μάχη. Δυστυχώς, ο κύριος Αβέλλας με πληροφόρησε ότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να γνωστοποιούν τα ονόματα των διασωθέντων. Φυσικά αισθάνθηκα υπερήφανος για όλους τους πολεμιστές και γι’ αυτό το λόγο αποφασίσαμε με την Ελένη να επισκεφθούμε το μνημείο των αγωνιστών που βρίσκεται στην πλατεία του χωριού.
Μνημείο Αγωνιστών


Κάπως έτσι ολοκληρώθηκε η σύντομη επίσκεψή μας στη Σαμαρίνα, η οποία γέμισε την ψυχή και το μυαλό μας με όμορφες εικόνες, ανεκτίμητες γνώσεις και ενδιαφέρουσες γνωριμίες.
Μαθαίνοντας, λοιπόν, τη φύση, μαθαίνουμε τον άνθρωπο… τον εαυτό μας!
Μαθαίνουμε ξανά να ζούμε. Ο κόσμος μας, το σύμπαν, η φύση είναι ενέργεια. Όσο κι αν είμαστε εγκλωβισμένοι στο έδαφος, σε ένα σώμα, το φθινόπωρο θα μας μετακινήσει. Η ζωή είναι ένα όμορφο αλλά και δύσκολο ταξίδι προς τα χειμαδιά και πίσω, μέχρι να εξελιχθούμε και να αποκτήσουμε γνώση.