Wednesday, April 20, 2016

Συνάντηση με τον Σωτήρη Χαρίδημο

Επισκεπτόμενοι μερικές εβδομάδες πριν το πρώην πιλοποιείο και νυν μουσείο Πουλόπουλος και Υιός, που βρίσκεται στις οδούς Ηρακλειδών 66 και Θεσσαλονίκης στην περιοχή του Θησείου, βρεθήκαμε προς μεγάλη μας έκπληξη μπροστά στο μεγαλύτερο θησαυρό της ελληνικής λαογραφίας, τον Καραγκιόζη. Στο ισόγειο του κτηρίου φιλοξενείται μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στο Θέατρο Σκιών, όπως αυτό παρουσιάστηκε από τον Χρήστο Χαρίδημο, συνεχίστηκε από τον Γιώργο Χαρίδημο και διαφυλάσσεται και εξελίσσεται χάρη στην αγάπη και το μεράκι ενός υπέροχου ανθρώπου, του Σωτήρη Χαρίδημου. Βεβαίως, ήταν αδύνατον να αντισταθούμε στον πειρασμό και απευθείας κανονίσαμε μια συνάντηση με τον ίδιο τον Σωτήρη Χαρίδημο.
Ο Σωτήρης Χαρίδημος μας μίλησε πριν από όλα για την ιστορία του Θεάτρου Σκιών. Το Θέατρο Σκιών, λοιπόν, ξεκινάει στην Κίνα το 500π.Χ. από τον Κομφούκιο, ο οποίος κατασκευάζει τις πρώτες φιγούρες από πάπυρο και δέρμα. Η χρήση του πανιού και του φωτισμού ήταν αρκετά διαδεδομένη, αφού ακόμη και οι στρατιώτες του Μεγάλου Αλεξάνδρου, κατά την περίοδο του πολέμου, χρησιμοποιούσαν την τεχνική αυτή για να φτιάχνουν τις φιγούρες των εαυτών τους, καθώς δεν υπήρχε άλλος τρόπος για να αποτυπωθεί η μορφή τους. Συγκεκριμένα, ένας-ένας οι στρατιώτες στέκονταν πίσω από τη σκηνή και εκείνος που βρισκόταν έξω από αυτή σχεδίαζε το περίγραμμα του στρατιώτη με τη βοήθεια της δάδας που δημιουργούσε τη σκιά.
Με το πέρασμα του χρόνου, ο Καραγκιόζης πέρασε στην Τουρκία και από εκεί ήρθε στην Ελλάδα την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Ο τουρκικός Καραγκιόζης, λοιπόν, (Karagöz = μαυρομάτης στα τουρκικά) διαδόθηκε σε όλες τις επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήδη από τον 17ο αιώνα, διασκεδάζοντας το κοινό με την ιθυφαλλική εμφάνισή του και την αισχρολογία του. Η παλαιότερη μαρτυρία για παράσταση Καραγκιόζη στον ελλαδικό χώρο χρονολογείται το 1809 και την τοποθετεί στην περιοχή των Ιωαννίνων. Αφορά παράσταση στην τουρκική γλώσσα, την οποία παρακολούθησε και ο Λόρδος Βύρων. Οι πρώτοι Καραγκιοζοπαίχτες στα Ιωάννινα ήταν Αθίγγανοι και Εβραίοι. Το θεατρικό θέαμα διαδόθηκε και άρχισε έκτοτε να παίζεται στην ελληνική γλώσσα με πρώτη παράσταση με τον Μεγαλέξανδρο και το φίδι στα Ιωάννινα, διατηρώντας τα ίδια τεχνικά χαρακτηριστικά, αλλά συνδέοντας πια το Θέατρο Σκιών με την ελληνική λαϊκή παράδοση μέσω των ιστορικών παραδόσεων, της μυθολογίας και της κωμωδίας.
Στην Ελλάδα ο Καραγκιόζης, ως λαϊκός ήρωας, εκπροσωπεί το φτωχό, εξαθλιωμένο, πονηρό Έλληνα, στο περιβάλλον της Τουρκοκρατίας. Είναι καμπούρης και περιστοιχίζεται από την οικογένειά του, το φίλο του Χατζηαβάτη, το θείο του Μπάρμπα-Γιώργο και άλλους χαρακτήρες. Ζει σε παράγκα, είναι ξυπόλητος και μένει απέναντι από το σεράι (το παλάτι) του Βεζίρη. Τα θέματα των έργων του Θεάτρου Σκιών είναι συνήθως σκωπτικά-σατιρικά, προκαλώντας γέλιο στους θεατές ενώ πολλές φορές αναφέρονται σε πραγματικά και σύγχρονα ζητήματα που ενδιαφέρουν τον κόσμο.
Ρεμπέτης:
 έργο του Χρήστου Χαρίδημου
Κατά την περίοδο 1890-1910, το Θέατρο Σκιών ελληνοποιείται οριστικά πλέον χάρη στον πρώτο Έλληνα καραγκιοζοπαίχτη, Δημήτρη Σαρντούνη ή Μίμαρο όπως ονομάστηκε, αφού κατάφερνε να μιμείται άψογα τις φωνές. Ο Μίμαρος δημιούργησε νέους χαρακτήρες (Κολλητήρι, Σιορ Διονύσιος, Βεληγκέκας), έστρεψε τις παραστάσεις του Καραγκιόζη και προς το ηρωικό δράμα (με αναφορές στους ήρωες του ‘21), μεγάλωσε τη σκηνή, τοποθετώντας την καλύβα και το σαράι, ενώ άρχισε να φτιάχνει τις φιγούρες με χαρτόνι, οι οποίες όμως δεν γινόταν να περιστρέφονται, και όχι από τενεκέ, όπως κατασκευάζονταν μέχρι τότε. Μια ακόμη καινοτομία που εισήγαγε ο Μίμαρος στο ελληνικό Θέατρο Σκιών είναι το μακρύ χέρι που έχουν οι φιγούρες του Καραγκιόζη, του Σταύρακα και του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ώστε να γίνονται οι κινήσεις.
Ο μαθητής του Μίμαρου, Γιάννης Ρούλιας, δημιούργησε τον τύπο του Μπαρμπαγιώργου, ο Γιάννης Μώρος τον Σταύρακα και ο σπουδαίος καραγκιοζοπαίχτης Αντώνης Μόλλας (1871-1949) λιγότερο δημοφιλείς ήρωες, όπως τον Πεπόνια, τον Καικαί και τον Νώντα. Επιπλέον, ο Αντώνης Μόλλας το 1924 σχεδιάζει και εκδίδει τα πρώτα βιβλιαράκια με περιεχόμενο διάφορες ιστορίες του Καραγκιόζη. Άλλοι σύγχρονοι του Μόλλα Καραγκιοζοπαίχτες ήταν ο Μανωλόπουλος και ο Ξάνθος. Όλοι τους έδιναν παραστάσεις σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Μάλιστα, αναλόγως σε ποια πόλη έδιναν παραστάσεις, προσάρμοζαν τον Καραγκιόζη στα πρότυπα της τοποθεσίας (Αθηναίος Καραγκιόζης για την Αθήνα, Πατρινός Καραγκιόζης για την Πάτρα κ.ο.κ.).
Σταδιακά οι φιγούρες βελτιώνονται με τον Κελαρινόπουλο να προσθέτει σούστα σε αυτές ώστε να κινούνται δεξιά και αριστερά και με τον Χρήστο Χαρίδημο να τις τελειοποιεί. Χαρακτηριστικό του ελληνικού Θεάτρου Σκιών είναι ότι το παίξιμο είναι στατικό.
Χρήστος Χαρίδημος, παράσταση στο θέατρο "Ερμής",
1938
Ο Χρήστος Χαρίδημος παρακολουθεί την πρώτη του παράσταση στην Κηφισιά από τον καραγκιοζοπαίχτη Λεβέντη. Τότε άρχισε να ασχολείται και εκείνος με το Θέατρο Σκιών και μάλιστα έγινε πολύ καλός φιγουροποιός και ζωγράφος. Ο Καραγκιόζης του Χρήστου Χαρίδημου έχει τα χαρακτηριστικά της περιοχής στην οποία παρουσιάζεται. Όπως, οι προηγούμενοι, έτσι και ο Χρήστος Χαρίδημος τον διαφοροποιεί από τον Καραγκιόζη που είχε σχεδιάσει και τις παραστάσεις που έδωσε στο Σταθμό Λαρίσης, όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε, και στον Πειραιά, όπου δημιούργησε τον βραβευμένο Μαουνιέρη Καραγκιόζη, με μικρότερη μύτη, λιγότερη καμπούρα, χωρίς πουκάμισο και με γραβάτα, λεπτομέρεια που πρόσθεσε ο μικρός τότε Σωτήρης Χαρίδημος.
Σε παράσταση που επρόκειτο να παρουσιαστεί στην πλατεία Κυριακού (σημερινή πλατεία Βικτωρίας) κι ενώ είχαν ήδη μοιραστεί φέιγ βολάν που ενημέρωναν σχετικά με την παράσταση σε συνεργασία με ένα καφενείο της πλατείας, συγγενείς του Χρήστου Χαρίδημου αντέδρασαν λέγοντάς του: «Δεν ντρέπεσαι να παίζεις Καραγκιόζη;». Έκτοτε, ο σπουδαίος καραγκιοζοπαίχτης άλλαξε το όνομά του από Χαρίτος σε Χαρίδημος, όπως είναι δηλαδή γνωστός μέχρι σήμερα. Το να είναι κάποιος καραγκιοζοπαίχτης την εποχή εκείνη συνδεόταν με διάφορα κοινωνικά φρονήματα. Για να επιτραπεί σε κάποιον να παίξει παραστάσεις ή να ανοίξει θέατρο, έπρεπε η ιδεολογία του να συμβαδίζει με την επικρατούσα τάση.
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι την εποχή εκείνη, εξαιτίας της φτώχειας, ο Χρήστος Χαρίδημος μοίραζε σε τιμητικές παραστάσεις, που συνήθως ήταν οι τελευταίες παραστάσεις, μια τσατσάρα και μια οδοντόπαστα «Smaltodont», σε έναν τυχερό θεατή. Ούτε τα βασικά είδη δε θεωρούνταν δεδομένα στην καθημερινή ζωή των Ελλήνων πολιτών, γεγονός που τους οδηγούσε να «σκοτώνονται» για το ποιος θα κερδίσει το δώρο των τιμητικών παραστάσεων.
Θέατρο Σκιών "Ερμής", Πασαλιμάνι,
1938
Αργότερα, το 1938, ο Χρήστος Χαρίδημος ανοίγει το θέατρο Ερμής. Οι παραστάσεις που δίνει αφορούν ηρωικά δράματα, όπως ο βομβαρδισμός του Πειραιά, ο τορπιλισμός της Έλλης, ο μαχαραγιάς της Βομβάης. Έπαιζε την παράσταση «Οι μπεκρήδες του Χαρίδημου», παρουσιάζοντας παραδοσιακούς τύπους του Πειραιά, όπως ο Ρούκουνας. Επίσης, ανέβασε την παράσταση «Ο γάμος του Καραγκιόζη» με πανηγυρική παρουσία με 400 φιγούρες και ήταν διήμερη: τη μια μέρα η παράσταση αφορούσε τον αρραβώνα του Καραγκιόζη και η δεύτερη μέρα αφορούσε το γάμο του.
Φιγούρες από την παράσταση
"Μικρασιατική Καταστροφή"
Ο Χρήστος Χαρίδημος άλλαζε τις φιγούρες του κάθε δυο χρόνια και τις έφτιαχνε ανάλογα με την επικαιρότητα. Οι φιγούρες φτιάχνονταν από τις κούτες της ανθρωπιστικής βοήθειας που έστελνε η Αμερική μέσω της UNRRA, αφού δεν υπήρχαν χρήματα ώστε να εξασφαλιστούν τα υλικά και επιπλέον κανείς καραγκιοζοπαίχτης δεν ήθελε να δυσαρεστήσει το κοινό του. Τις παραστάσεις έγραφε ο βοηθός του Τόλιας καθ’ υπαγόρευση του Χρήστου Χαρίδημου. Η σάτιρά του ήταν μετριασμένη και ποτέ δεν γελοιοποίησε κανέναν. Σημαντική παράσταση αποτέλεσε η «Μικρασιατική Καταστροφή», που όμως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ καθώς οι κάτοικοι της Κοκκινιάς τον παρακάλεσαν να μην ανεβάσει μια τέτοια παράσταση αφού οι μνήμες της καταστροφής ήταν ακόμα ζωντανές μέσα τους, οπότε αυτή η παράσταση θα τους έκανε να αισθανθούν πολύ πόνο. Έτσι, η παράσταση ακυρώθηκε με αποτέλεσμα τα σκηνικά και οι φιγούρες που είχαν φτιαχτεί αποκλειστικά για τη «Μικρασιατική Καταστροφή» να μην χρησιμοποιηθούν ποτέ.
Έργο του Χρήστου Χαρίδημου,
1948
Μεγάλη καταστροφή συνέβη, όταν την 1η Ιανουαρίου 1944, εξαιτίας του βομβαρδισμού του Πειραιά από τους Συμμάχους, πήρε φωτιά το σινεμά «Ηλύσια» στην οδό Φίλωνος στον Πειραιά, όπου έδινε παραστάσεις ο Χρήστος Χαρίδημος με ασετιλίνες. Όλες οι φιγούρες καταστράφηκαν πλην των Χατζηαβάτη, Πεπόνια και Σαμπάν-Αγάς, τις οποίες έσωσε ο βοηθός του μεγάλου καραγκιοζοπαίχτη.
Ο Γιώργος Χαρίδημος άρχισε να συνεργάζεται με τον πατέρα του Χρήστο Χαρίδημο στο Χατζηκυριάκειο σ’ ένα καφενείο, όπου και βαφτίστηκε καραγκιοζοπαίχτης, ύστερα από ειδικές εξετάσεις το 1942. Όταν ο Χρήστος Χαρίδημος πέθανε, την επιχείρηση του θεάτρου την ανέλαβε ο Γιώργος Χαρίδημος με τεράστια επιτυχία. Επί 20 χρόνια ανέβαζε παραστάσεις και μάλιστα σε εποχές δύσκολες, όπως αυτή του πληθωρισμού, οπότε το εισιτήριο κόστιζε περί το 1.000.000 δραχμές. Επιπλέον, για 3-4 χρόνια, ο Γιώργος Χαρίδημος υπήρξε Πρόεδρος των καραγκιοζοπαιχτών και διαχειριζόταν μια σελίδα στην εφημερίδα «Τα Νέα» με τίτλο «Οι αδιάκριτοι».
Ο Σωτήρης Χαρίδημος αναλαμβάνει αφιλοκερδώς το Θέατρο Σκιών στη μνήμη του πατέρα του και του αδελφού του και διατηρεί με δικά του χρήματα το μουσείο Θεάτρου Σκιών που στεγάζεται στο πρώην πιλοποιείο Πουλόπουλος και Υιός. Ανεβάζει παραστάσεις τις οποίες προσφέρει δωρεάν στο κοινό του και μάλιστα όχι μόνο σε μικρά παιδιά, αλλά σε σχολεία δεύτερης ευκαιρίας και σε ΑμΕΑ.
Παράσταση που δόθηκε σε σχολείο δεύτερης ευκαιρίας
1/04/2016
Εκτός όμως από τις παραστάσεις, ο δραστήριος Σωτήρης Χαρίδημος έχει προσφέρει διαλέξεις στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και λειτουργεί το χώρο του μουσείου ως σχολή καραγκιοζοπαιχτών. Γίνεται συνεχιστής αυτής της τεράστιας ελληνικής παράδοσης, διδάσκοντας νέους καραγκιοζοπαίχτες, όχι μόνο πώς θα δίνουν παραστάσεις, αλλά ακόμα τους μαθαίνει πώς θα κατασκευάζουν οι ίδιοι τις φιγούρες του Θεάτρου Σκιών, προσφέροντάς τους τα απαραίτητα υλικά. Συχνά, σκιτσάρει με γελοιογραφίες του Θεάτρου Σκιών άδειες χάρτινες σακούλες και τις μοιράζει στους μαθητές του.
Ο Σωτήρης Χαρίδημος διδάσκει στους μαθητές του
Τα παιδιά, λοιπόν, που βρίσκονται δίπλα στον Σωτήρη Χαρίδημο, έχουν κατ’ αρχήν την ευκαιρία να διδαχτούν ιστορία και μυθολογία. Επιπλέον, διδάσκονται πώς γίνονται το σενάριο, η εικονογράφηση και η βιβλιοδεσία των βιβλίων της παλιάς εποχής και φυσικά η κατασκευή των φιγούρων του Θεάτρου Σκιών. Όσον αφορά στους επισκέπτες του μουσείου, ο Σωτήρης Χαρίδημος δε διστάζει να συνομιλήσει μαζί τους και να τους προσφέρει εγκάρδια φωτοτυπίες, χνάρια όπως ονομάζονται, με τις φιγούρες του Θεάτρου Σκιών. Είναι ένας άνθρωπος που αγαπά να χαρίζει και ο, τι έχει προσφέρει μέχρι σήμερα στο Θέατρο Σκιών προέρχεται από δικά του προσωπικά έξοδα. Αξίζει να σημειωθεί ότι διατηρεί και εμπλουτίζει καθημερινά ένα βιβλίο με πάνω από 1.000 καλαμπούρια του Καραγκιόζη, το οποίο αποτελείται από μικρές ιστορίες και από καλαμπούρια του πατέρα του, Χρήστου Χαρίδημου, και του αδελφού του Γιώργου Χαρίδημου.
Ο Σωτήρης Χαρίδημος διδάσκει στον Σπύρο
Ο Σωτήρης Χαρίδημος δημιούργησε το έργο «Οι κότες της Βουλής» και έπαιξε το «Ναυάγιο των Αντικυθήρων». Όσα χρόνια εργαζόταν στη Δ.Ε.Η. προσέφερε δωρεάν μαθήματα στα παιδιά των συναδέλφων του και ανέβαζε σατιρικές παραστάσεις. Συνήθιζε να σατιρίζει όλα τα κόμματα ανεξαιρέτως εφευρίσκοντας σύντομες και έξυπνες φράσεις όπως «Σύνταξη στα 85, θάνατος στο παρά πέντε!». Συμμετέχει πάντα με τον τρόπο του σε όλα τα δρώμενα. Ακόμα και για την επίθεση του ΝΑΤΟ στην πρώην Γιουγκοσλαβία, η Λιάνα Κανέλλη δημοσίευσε το ένθετο «Νέμεσις» στο οποίο παρουσιάζεται ο Καραγκιόζης κρατώντας έναν στόχο.
Ο Σωτήρης Χαρίδημος διδάσκει στην Ελένη
Κι ενώ κάποιος έχει την ευκαιρία μέσα από το Θέατρο Σκιών να γίνει σκηνογράφος, γελοιογράφος και βιβλιοδέτης, δυστυχώς δεν υπάρχει η ανάλογη συμπαράσταση, ώστε να διατηρηθεί αυτή η μεγάλη παράδοση. Παράπονο του Σωτήρη Χαρίδημου είναι ότι κανείς δήμαρχος ή άλλο πολιτικό πρόσωπο, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δε συμπαραστέκεται σε αυτή την προσπάθειά του, όχι οικονομικά, αλλά με την παρουσία του, σε αντίθεση με πολιτικά πρόσωπα άλλων χωρών τα οποία δίνουν το παρόν σε διάφορα πολιτιστικά δρώμενα σε σχέση με το Θέατρο Σκιών, όπως για παράδειγμα σε εγκαίνια μουσείου γελοιογραφίας.
Ο Σωτήρης Χαρίδημος προσφέρει αφιλοκερδώς στην πόλη της Αθήνας επί μια 25ετία ο ίδιος -γιατί η οικογένειά του συνολικά (πατέρας Χρήστος, αδελφός Γιώργος) μετρά 150 χρόνια προσφοράς στο ελληνικό Θέατρο Σκιών- τον «αθησαύριστο» πλούτο του, μοναδικό απομεινάρι της γνήσιας λαϊκής παράδοσης του ελληνικού Θεάτρου Σκιών, στο ελληνικό και το παγκόσμιο στερέωμα, χωρίς ουδέποτε να φειστεί προσωπικών και οικογενειακών κόπων, θυσιών και εξόδων που αποσκοπούν και μόνο στη διάσωσή του (του Θεάτρου Σκιών) μοναδική και ανεκτίμητη συνεισφορά του στη λαϊκή τέχνη και στο λαϊκό πολιτισμό την πατρίδας μας.
Θα κλείσουμε αυτό το άρθρο παραθέτοντας τα ακριβή λόγια του Σωτήρη Χαρίδημου:

«Ευχαριστώ την Ελένη και τον Σπύρο για την καλή προσπάθεια που κάνουν ώστε να μένουν οι παραδόσεις μας και μια μεγάλη τέχνη, του Καραγκιόζη (Θέατρο Σκιών), που το έχουμε τόσο ανάγκη στη σημερινή μας εποχή γιατί στο δρόμο θα βρείτε έναν Καραγκιόζη-Αριστοφάνη να φωνάζει «πεινάω!».